Min BT

Nedbygd

Folk flyktar frå utkantane av Vestlandet. Dette er historia om dei som dreg, og dei som blir att.

Skroll ned

Av: Hanne Louise Åkernes, Gerd Margrete Tjeldflåt, Anders G. Eriksen (research/utvikling), Eirik Brekke(foto), Ronald E. Hole (foto/lyd/video), Kaja H. Kristiansen (utvikling/design)


alt-text

I Balestrand ligg Fjordane, ein stad som har mista mykje. Historia til menneska her, er forteljinga om store deler av Vestlandet i dag.

Her vurderer Renate (34) om ho skal bli på garden, eller reise. Elisabeth (7), Braydan (8) og Leander (6) førebur seg på å miste skulen. Kim (30) har allereie bestemt seg for at han ikkje orkar meir. Mattias (18) ser inga framtid i bygda. Men Margot (67) vil gjere alt for å få lov til å bli gammal her.

For hundre år sidan budde 430 menneske i det som då var to bygder: Sværefjorden og Vetlefjorden. I dag er berre 140 igjen, og bygdene er slått saman til eitt samfunn.

For femti år sidan hadde dei

I dag er berre skulen att

Til hausten mistar dei den også.

Butikk Butikk
Skole Skule
Postkontor Postkontor
Skole Skule
Butikk Butikk
Ungdomsherberge Ungdomsherberge
Telegraf Telegraf
Butikk Butikk
Pensjonat Pensjonat
Pensjonat Pensjonat
Meieri Meieri
Fryseri Fryseri
Bensinstasjon Bensinstasjon
Butikk Butikk
Dampskipekspedisjon Dampskipekspedisjon
Bakeri Bakeri

Fjordane er ikkje åleine. Sidan 1992 er 100 skular i Hordaland og Sogn og Fjordane forsvunne. Folketalet er gått ned i 40 prosent av kommunane sidan 1980. 450 stadar har mista kvar femte innbyggjar.

Bensin til folket

1901

alt-text

2015

alt-text

Dette har skjedd

Det er utanfor bynære strøk at folk forsvinn. Dei raude felta er stader (grunnkrinsar) der folketalet har gått ned sidan 1980. Dei grøne felta viser stadene med folkeauke. Dei grå felta er område der svært få eller ingen bur, eller der tala ikkje er samanliknbare.

Kjelde: SSB, folke- og bustadteljinga for 1980 og kommunane. Enkelte av grunnkrinsane har bytta kommune sidan 1980 og BT har justert for desse endringane. Kartdata: Statens kartverk.

Ungdommen

alt-text

Når Mattias Javier Krokum (18) reiser til Bergen for å studere, flyttar han truleg aldri heim igjen.

- Eg trur dette kjem til å bli ein spøkjelsesby. Få blir fødde, og få flyttar hit. Det blir berre eldre igjen, seier Mattias Javier Krokum.

Utanfor vindauget er det postkortvenlege fjordar og fjell. Vestlandet på sitt beste, vil mange seie. Men kanskje ikkje når du ser det kvar dag.

alt-text
SØVNDYSSANDE: Han har heldigvis godt sovehjarte, så kvar morgon sovnar Mattias på bussen. Slik får han ein ekstra kvil før han set seg på skulebenken i Sogndal.

Mattias duppar av, og opnar berre augo med jamne mellomrom for å sjå kor han er. Kvar dag i snart tre år har han brukt over to timar i reisetid for å gå på skule i Sogndal. Når han blir russ til våren, har han reist i over 1400 timar.

- Det blir ein vane. Dei som bur på hybel, må vaske klede og lage middag sjølve. Dei får lite statleg støtte. Sånn sett har det vore greitt å bu her inne, sjølv om det ikkje er så sosialt, seier 18-åringen.

alt-text
SISTEMANN: For nokre år sidan var dei fem rundt middagsbordet. I dag er berre Mattias og foreldra igjen. Mamma Marisa Pernigotti og pappa Jan Terje Krokum trur det blir tomt i huset når yngstemann flyttar ut, men dei har i alle fall Flekken Agusto.

Då Mattias og familien kom til Vetlefjorden i 1998, var det til stor jubel frå lokalsamfunnet. Ein familie med tre små barn var som ein lottogevinst. Mattias var den einaste i sitt kull på barneskulen.

Mor hans fekk jobb i kommunen, faren byrja å jobbe for hjørnesteinsbedrifta. Mamma Marisa Pernigotti, som vaks opp i ein storby i Chile, følte ho hadde funne eit paradis for ungane.

Her var det godt å leve.

400

færre elevar vil gå på vidaregåande i Sogn og Fjordane i 2024, dersom framskrivningane stemmer.

Kilde: Sogn og Fjordane fylkeskommune

Mattias hugsar at dei sykla frå hus til hus heile sommaren. Alder spelte inga rolle i venskap. Her var du med dei du fann.

- Me bada på stranda og spelte fotball på skulen. Det var alltid nokon å vere med. På fritida dreiv me med skyting og 4H. Det var litt fleire barn den gongen, seier han.

16 år seinare er Mattias den einaste heimebuande 18-åringen i Fjordane.

Sjekk korleis Mattias kjem seg til skulen

Reiseruta består av bil, ferje og buss kvar morgon. Nokre gonger blir han sliten av å pendle, men stort sett går det greitt. Klokka fem låser han seg inn heime. Då går han sjeldan ut igjen.

- Det blir sånn at du er med vener på skulen, og så har du meir kontakt på nettet om ettermiddagane, fortel 18-åringen.

Han innsåg at Fjordane truleg aldri ville bli ein endestopp då han byrja første året på vidaregåande. Han såg at studiar og jobb alltid ville krevje pendling. Han såg at syskena flytta vekk, utan tankar om å flytte heim.

2 av 5

som har vakse opp i ein av dei minst sentrale kommunane i landet, bur i ein meir sentral kommune i dag.

Kilde: SSB

Rundt spisebordet i stova står to av fem stolar tomme. Mor Marisa fortel at ho føler seg meir og meir isolert etter kvart som ungane forsvinn. Ho vil ikkje tenkje på at yngsteguten snart skal ut.

I fjor mista faren jobben då hjørnesteinsbedrifta gjekk konkurs. No jobbar han litt som vaktmeister ved skulen. Foreldra snakkar om å flytte til Gudbrandsdalen. Men det er ikkje så lett å slå opp med ein stad dei er blitt glade i.

alt-text
FJORD OG FJELL: Mattias er veldig glad i naturen i Vetlefjorden. Om han aldri flyttar tilbake hit, vil det vere den han saknar mest.

- Det blir sånn at du er med vener på skulen, og så har du meir kontakt på nettet om ettermiddagane.

205

personar utgjer folkeveksten i Sogn og Fjordane i 2014. Det er det fylket med lågaste vekst i landet.

Kilde: SSB

For Mattias blir brotet endeleg til hausten. Søknaden er sendt, studiar i Bergen ventar.

- Det blir nok ei stor forandring, men eg kjem til å venne meg til det. Det blir kanskje litt mindre usosialt.

Korleis Fjordane skal behalde ungdommen, veit han ikkje.

- Det er ikkje mykje å gjere her, for å seie det sånn. Det er ein fin plass å dra på ferie, men veldig utilgjengeleg, seier han.

Han vil sakne bygda. For no bur Fjordane i han. Det er røter, og det er identitet.

- Dei opne områda. Det er her eg er frå. At det er så stille. Det kjem eg til å sakne.

Odelsjenta

alt-text

Om eitt år skal Renate Rendedal (34) ha bestemt seg. Skal ho bli på familiegarden eller dra?

Renate opnar grinda, og ein sau bykser ut mot barbermaskina som heng i ei leidning frå taket. 120 sauer får sommarklippen i dag, og heile familien er i sving. Også vesle Trygve (8 md.), som følgjer det heile på nært hald frå vogna si.

alt-text
TITT TEI: Renate er sauebonde. I vinter har ho hatt 120 sauer. Når lamminga er over i vår, vil dei ha blitt til rundt 300.

Det er han mor Renate og far Bård Kjetil Seim tenkjer på for tida. Skal dei bli verande i bygda dei elskar, og leve det livet dei hadde planlagt, sjølv om skulen blir lagt ned? Kva barndom blir det om Trygve må busse ein time morgon og ettermiddag for å gå på skule med jamaldringar?

- Før tenkte eg at ingenting kunne rive meg vekk frå Vetlefjorden. Så fekk eg Trygve, seier Renate.

alt-text
MIDTPUNKTET: Trygve har snudd opp ned på mykje for Renate og Bård Kjetil. Han er det viktigaste, arbeidet på garden må kome i andre rekke. Dei skal ha tid til han og.

To gonger har ho bestemt seg for å slå seg ned og ta over garden i Vetlefjorden. Begge gonger trassa ho råda frå alle dei som vil henne vel.

Renate var 23 år og singel då ho bestemte seg for å flytte heimatt for over ti år sidan.

Gardane som forsvinn

Talet på gardsbruk i Norge har falle dramatisk.

Kjelde: SSB

- Venene mine kjefta nesten på meg. Dei meinte eg var galen som flytta heim til bygda, utan å ha funne mannen i mitt liv. Eg prøvde å forklare at garden er det viktigaste for meg.

Odelsgarden var praktisk talt nedlagd, men ho hadde berre ein plan: Å drive arven vidare. Foreldra var skeptiske, og rådde henne nesten frå det. Dei visste kor mykje arbeid det var.

- Eg måtte velje garden framfor alt anna. Men det er det eg alltid har ønskt.

1. januar 2013 tok Renate over. Eitt år etter flytta mannen inn. Trass alle spådommar fann ho seg ein mann, ein snikkar på Voss. Og så vart dei tre.

alt-text
alt-text
alt-text
alt-text

- Vetlefjorden sit i hjartet.

Venninna Linda Beate Mæland seier det best. Dei voks opp hundre meter frå kvarandre. No er også ho tilbake og driv gard.

1 av 3

bønder fryktar at ingen vil ta over garden deira når dei gir seg.

Kilde: Agri Analyse

I stova til Renate prøvar dei å forklare kvifor begge kom tilbake til den ytste utkanten etter å ha levd i by.

Fordi dei får det suget inni seg når dei kjem køyrande og ser fjorden opne seg heilt inst, mellom dei høge, spisse fjella.

Fordi naboane alltid kjem, om du treng hjelp.

- Det var einsamt i byen. Ingen møter blikket ditt på gata. Eg treng å vere del av ein fellesskap, seier Linda Beate.

Renate klarar ikkje å forklare det. Men ho trivst berre ikkje på same måten nokon annan stad.

alt-text
FRAMTIDA: Linda Beate og Renate har begge prøvd å få andre unge til å velje eit liv i Fjordane. Men dei er avhengige av å ha eit samfunn å lokke folk til, særleg ein skule. Det er ikkje nok at naturen er flott.

Innbyggjarane i Fjordane har starta tilflyttingsprosjektet «Fem år, fem hus, fem familiar».

Renate og Bård Kjetil hadde teke eit endeleg val om å la eit barn vakse opp i utkantbygda. Så vart det einaste dei ikkje kunne vere forutan, teke frå dei. Det gjekk berre månader frå Trygve var fødd til politikarane sa dei ville leggje ned skulen i Fjordane.

Hausten og vinteren med hardt arbeid og mykje tankekøyr sleit Renate og mannen ut.

- På det verste sa eg at me berre skulle dra. «Drit i investeringane, me tener dei raskare inn andre stader».

Tilskot, inntekt, skule. Livet som bonde i ei utkantbygd er i stor grad bestemt av andre.

alt-text
TILFLYTTAR: Bård Kjetil er sjølv oppvaksen på gard i nabokommunen Vik. Difor skremte ikkje Vetlefjorden han. Som snikkar har han laga sin eigen arbeidsplass. Så kan han enklare ta fri når han trengst, anten på garden eller hos Trygve.

44

gardar var det i Fjordane på 50-talet. I dag er det 15 igjen.

Kilde: Linda Beate Mæland

No er det tilbake i tenkjeboksen. Den vesle familien har gitt seg sjølv eitt år. Skal dei bli eller dra?

- Eg vil ikkje ta avgjersla når eg er sliten. Me skal kome ovanpå og velje på nytt.

Men det er vondt å tenkje på å dra: Alle arbeidstimane ho har lagt ned. Alle draumane ho hadde. Alle kreftene far hennar, far hans og forfedrane hans igjen har brukt på denne garden. For ingenting?

Det sit langt inne.

Skuleborna

alt-text

Fjordtun skule er den minste på Vestlandet, med berre tre elevar. No blir han stengt.

- Det er litt gøy å berre ha to kameratar. Det går jo ikkje an å leike med alle samtidig uansett, seier Elisabeth (7).

Storefri er over, sjølv om det ikkje har ringt noko klokke. Rektor Lars Hallvard Ese berre vinkar elevane inn i klasserommet. På døra står det «Storskulen», men innanfor er det berre tre pultar.

Her sit Elisabeth Feten, Leander Lillehauge Thorsnes (6) og Braydan Feten Williams (8).

- Skulen er begynt å bli veldig liten no, vedgår rektor, som også står for mykje av undervisninga.

Han er ein av to tilsette.

alt-text
SAMHALD: Ein for alle, alle for ein. Det er slagordet til dei tre elevane ved Fjordtun skule. - Nokre gonger kranglar me, men me blir alltid vener igjen, seier Elisabeth.
alt-text
TID TIL ALLE: Når du har tre elevar, er det lett å sjå kvar enkelt. Her får Leander målehjelp frå rektor og lærar Lars Halvard Ese.

Det brukte å vere to skular i Fjordane, ein i kvar fjordarm, med rundt 15 elevar kvar. Allereie i 1971 hadde elevtalet minka nok til at skulane vart slegne saman til ein, når ein likevel trong betre skulebygg. For å skape minst mogeleg uvenskap, vart den nye skulen lagt på neset mellom dei to bygdene, med det nøytrale namnet Fjordtun.

På det meste hadde skulen 20 born. I dag er dei tre. Til hausten ville det ikkje komme nokon nye førsteklassingar.

Sjå korleis det er å berre ha to skulekameratar

I fjor flytta politikarane mellomtrinnet til sentrumsskulen for å spare pengar. Torsdag bestemte dei at småskulen skal flytte etter denne hausten. Også i Balestrand sentrum dalar elevtalet. Kommunen må spare pengar. I første omgang har politikarane sagt det er ei mellombels flytting. Veks elevtalet i Fjordane igjen, kan skulen starte opp att.

100

Det er 100 færre skular i Hordaland og Sogn og Fjordane i år enn det var i 1992.

Kilde: Utdanningsdirektoratet

100 færre skular

Sidan skuleåret 1992/93 er talet på grunnskular i Hordaland og Sogn og Fjordane redusert med 100. Mange av dei er små skular med få elevar.

Kjelde: Grunnskolens informasjonssystem (GSI)

Heime i Fjordane har det vore ein lang kamp for fortvila foreldre. Dei trur ikkje at dei nokon gong får skulen tilbake når den først er lagt ned. Og uansett betyr skulenedlegging rundt tre kvarter på buss kvar veg for ungane. Om vinteren rasar det jamleg.

- Om eg tenkjer på det, får eg ein sånn rar følelse i magen. Mamma er redd for at eg kan bli litt sliten av den lange bussturen, seier Braydan.

Foreldra er redde for bilsjuke seksåringar som blir utslitne. Som kjem seint heim og må tidleg opp. Dei fryktar at ungane ikkje orkar å dra ut igjen på fritidsaktivitetar, og at ingen andre barnefamiliar vil orke å flytte til Fjordane når dette blir kvardagen.

Elisabeth er litt skeptisk.

- Eg føler at eg ikkje har særleg lyst til å reise på ein stor buss og sånn. Men mamma og pappa seier det kjem til å bli litt gøy.

alt-text
EI SISTE FERJEREIS: To gonger kvart år har Fjordane fått besøk av bokbåten EPOS. No blir ruta lagt ned på grunn av økonomi, men Elisabeth har i alle fall hamstra store mengder bøker.
alt-text
TRIO: Dei tre elevane ved Fjordtun skule har all undervisning i lag, sjølv om dei har ulik alder. Det knyter sterke band.

I Balestrand ser ordførar Harald Offerdal (Ap) på tal. Alle piler peikar feil veg. Folketalet går nedover, og dei som er igjen blir eldre. Dermed rasar inntektene. Balestrand kommune må kutte 7,5 millionar kroner i år.

- Ingen har lyst til å leggje ned grendeskulane, det har sete langt inne å føreslå mellombels flytting. Eg forstår at det kjennest ille å sende ungane på den skulevegen. Men me klarar ikkje å finne ei anna løysing, seier han.

Ytterkantane er dei første taparane når kommunar slit.

alt-text
NEDLAGT: Bygdefolket i Fjordane har jobba hardt for å sleppe å sløkkje lyset på skulen for godt. Torsdag fekk dei beskjeden: Skulen blir lagt ned.

Rektor Ese har sett stor verdi i å drive ein liten skule. Med få elevar har dei hatt det fritt til å finne på andre ting. Du treng ikkje buss for å få alle elevane med på tur. Det held med hans eigen Toyota.

- Me lever friare frå klokka her i Fjordane.

Men no er han pessimist.

- Det kan fort få dramatiske konsekvensar for bygda at skulen forsvinn. I heile landet ser me starten på den fælaste sentraliseringa sidan svartedauden. Du kan prøve med alle slags mottrekk. Det verkar ikkje.

alt-text
TRIVST: - Eg tenkjer at eg vil gå på ein liten skule før eg byrjar på ein stor. På Sagatun har dei meir lekser. Dei har tusen bøker, seier Elisabeth om skulen i Balestrand sentrum.

Trykk her for å køyre den nye skulevegen til ungane

Utflyttaren

alt-text

Kim Langeteig og Lillian Sjøthun hadde laga seg ein heim i Vetlefjorden. Så orka dei ikkje meir.

Det hadde regna heile helga. Ti nedbørsrekordar var sette i Sogn og Fjordane. Fire ras hadde gått i Vetlefjorden.

Lillian hadde vore åleine med ungane. Mannen var i Nordsjøen. Ho hadde høyrt buldringa og lyst ut vindauget for å sjå kor skreda kom. Ho såg ingenting. Jorda og steinen som kom dundrande ned, stoppa heldigvis lenger borte på bøen.

Det var då ho sa stopp. Dei måtte flytte.

alt-text
RASET: Det var der, like ute på bøen, at skreda stoppa den regnfulle natta i november. Lillian var åleine heime med ungane Matias og Isabel. Sidan har ho vore livredd kvar gong vêret har vore ekstra dårleg.
alt-text
alt-text
alt-text
alt-text
PÅ FLYTTEFOT: Då Kim vaks opp på denne garden, var det ungar overalt i bygda. No vil han og Lillian at Matias og Isabel skal få bu på ein større plass.

Kim ville eigentleg ikkje. Han vaks opp på denne garden, i nabohuset der foreldra framleis bur. Han har hatt ein så god oppvekst her.

Men så tenkte han litt til. På alle tinga han gjerne skulle drive med, som ikkje er mogleg i Vetlefjorden.

- Kanskje eg kan begynne å spele fotball eller innebandy igjen. Det har vore alt for langt å køyre til treningar herfrå.

alt-text
MOT NATUREN: Overalt kor ein snur seg i Vetlefjorden, ser ein snø som har rasa. Dei bratte fjella er noko av det mest imponerande med Vetlefjorden, men også av det mest skremmande.

Det er så mange andre ting, og. At Lillian jobbar i Balestrand sentrum, at Matias på 15 går på skule og har alle venene sine der. At Isabel (4) kjem til å gå på skule der i framtida. Og så er det vêret. Raset i 2013 kom berre to år etter Dagmar. Vinden får god fart ned dei bratte fjella i Vetlefjorden.

- Du høyrer han startar på toppen, før han kjem nedover mot deg. Eg trudde alt skulle fare med Dagmar. Etter det likar eg ikkje å reise vekk på jobb, seier Kim.

Vektskåla tippa i favør av flytting. Så fekk dei nyss om ei ledig tomt i Balestrand sentrum.

Stadig lavere andel 20 til 40-åringar

Andelen av folket som er mellom 20 og 40 år faller på heile Vestlandet. Men aller mest i dei områda som ligg utanfor Bergens-kjernen.

alt-text

Alt dei har bygd opp, blir igjen. Kårhuset dei har renovert. Kim har vore leiar i grendelaget, vore med på å byggje opp eit treningsrom og har jamleg aktivitetskveld med alle ungane i bygda på grendehuset.

- Eg vil ikkje at bygda skal døy fordi eg dreg. Eg vil halde fram med å trene, leike med ungane, bruke naturen og lære borna mine verdiar eg meiner er viktige.

alt-text
ORGANISATOR: Kvar torsdag når han ikkje er i Nordsjøen arrangerer Kim leik, eller herjing om du vil, i grendehuset. Han synest det er viktig at folk har ein grunn til å kome seg ut. Fjordane har eit aktivt skyttarlag, 4H, strikkeklubb og gym for unge og eldre.
alt-text
LÆRDOM: Kim og Isabel er mykje i lag. Det beste dei veit er å ta med niste ut i skogen og utforske alt dei kjem over. Han vil gjerne at ho lærer seg å leike ute. Vetlefjorden er unik til det.

For Kim meiner det er noko uvurderleg ungar kan ta med seg frå å vekse opp ein så liten plass. Å ha besteforeldre i same tun. Å kunne gå ut og berre finne noko å leike med.

Her forsvinn folket

Lista viser kommunane med størst prosentvis fall i folketalet frå 1980 og fram til i dag.

Kjelde: SSB

Heldigvis kjem besteforeldra framleis til å vere her. Og når Kim tek med familien og flyttar vekk, tek broren sin familie med og flyttar inn. Då er det lett å kome tilbake.

Argumenta for å bu i Vetlefjorden forsvann med vinden. Det blir lettare for heile familien å bu i ei større bygd.

- Folk kan seie akkurat kva dei vil om å bu på små plassar. Men realiteten er at du har lite å velje mellom.

Du må vere nøgd med å finne roa. Og så må du lære deg å leve vetlefjordlivet. Gløymer du noko på butikken, går over ein time med til å rette opp skaden. Har du større ærend, går halve dagen.

- Det er sikkert mange som tenkjer at dei vil leve slik som dette, men dei bør prøve det først. Det er for spesielt interesserte.

alt-text
TOMTA: Noko av det viktigaste for Lillian var at dei skulle sjå fjorden frå det nye huset. Det kjem dei utan tvil til å gjere. Kim håpar huset står ferdig før jul.

Pensjonisten

alt-text

Tunet der Margot Ryssdal (67) bur, var ein gong hjartet i Vetlefjorden. I dag er det berre folk i to av husa.

Margot pussar opp på minst femte året. To bossekkar ventar på å bli gjennomsøkte, men ho har vondt for å kaste minne frå eit langt liv.

Då blir fortida lett å hente fram.

2 av 10

distriktsbutikkar gjekk med underskot i 2013.

Kilde: Rapport frå IBA/Merkur

Hyllene i kjellaren er frå kjøpmannen som ein gong heldt til i huset. Her bestilte kundane mjølk og brød over disk.

Eit skilt med svarte blokkbokstavar leidde langvegsfarande inn på gjestgiveriet i overetasjen, før ho flytta inn.

alt-text
alt-text
alt-text
alt-text
alt-text

No er Margot åleine, og prøver å samle fire etasjar på eitt plan. Då kan ho bli gammal her.

- Så lenge eg kjem meg rundt med rullator, kan eg leve godt. Rullatoren, katten og eg, pleier eg å seie. Eg treng ikkje meir.

alt-text
SAMLAR: Denne gamle legevekta som blei kjøpt på auksjon har Margot brukt til så mangt. Ein gong vog ho katten. Ein annan gong vog ho seg sjølv.
alt-text
LIVSKUNST: På eit målekurs for nybyrjarar i Balestrand måla Margot alt som er viktig i livet hennar: Katten ho hadde i 13 år, fiskegleda, datamaskina, bilen, huset, pianoet og ei brosje ho går med kvar dag.
alt-text
FORTIDSMINNE: Huset til Margot var tidlegare eit gjestgiveri. Her overnatta både turistar og arbeidsfolk.
alt-text
alt-text
DRAUMEHUSET: Margot og sambuaren hennar gjennom 34 år likte å gå på auksjon. No vurderer ho å ha garasjesal for å kvitte seg med nokre av gjenstandane. Dette er ein modell av draumehuset deira.

- Om eg døyr her i huset, blir eg ikkje liggjande i fire veker, som i byen.Margot

Margot kom til Fjordane som lærar i 1969. Ho forelska seg raskt i ein 30 år eldre mann. Dei flytta saman. Sjølv om bygdefolk kviskra, let ho seg ikkje skremme. Margot blei bergteken av dei mektige fjella og den gode stilla ho kjende frå barndomsheimen på Sandane. Berre når det rasa frå alle sider, og vindauga blei farga kvite, lengta ho heim til mor si.

- Det var mykje liv her den gongen. Det var ungar i omtrent alle hus. Eg hugsar eg talde opp mot 200 personar berre i Vetlefjorden, seier ho.

Forgubbinga langs fjorden

I fleire kommuner på Vestlandet vil nesten annakvar innbyggjar vere over 67 år i 2040 ifølgje prognosane til SSB

Kjelde: Folketalsframskrivingar og folketal frå SSB. BT har nytta tal frå modellen «Middels nasjonal vekst». Kartdata: Statens kartverk

80 år

Sogn og Fjordane er fylket i landet med nest flest innbyggjarar over 80.

Kilde: SSB

Før

alt-text

No

alt-text

Ved kaien der ho bur låg to pensjonat, eit ungdomsherberge, to butikkar og eit postkontor på 1950-talet.

I dag er alt vekke. Dei fleste husa er blitt hytter. Det er få barnefamiliar i Vetlefjorden, men nok til at Margot trur det vil kome ein ny generasjon.

- Det er ein gneist i folket. Samtidig er det pessimisme. Uansett kva du seier om at det ikkje er bra å leggje ned butikken, skulen eller postkontoret, blir du ikkje høyrt. Det er ei smertegrense for sentralisering. Blir me for få, er det ingen som orkar.

Ulvestad kai, eit trafikknutepunkt

1950

alt-text

2015

alt-text

Margot smiler når ho tenkjer på naboskapet i bygda. Den stille og rolege omsorga som er der heile tida, utan å vere påtrengjande. Som at ein nabo plutseleg kjem med ved, fordi han har hogge for mykje. Eller den gode naboen som brøyta heile innkøyringa til Margot ved ein «feil».

- Om eg døyr her i huset, blir eg ikkje liggjande i fire veker, som i byen. Blir postkassen full, veit naboane at noko er gale. Då finn dei meg, seier ho.

alt-text
AKTIV DAME: Margot har sunge i kor store deler av livet, og er leiar av bygdekvinnelaget. Ho arbeider også som lærar nokre timar i veka, til trass for at ho har gått av med pensjon.

Tanken på at bygda kan forsvinne, at ein av tre vil vere over 70 år gamle i 2040, skremmer henne stundom.

- Eg har mørke stunder, der eg tenkjer at dette aldri går bra. Samtidig håpar og trur eg at trenden kan snu. Det store spørsmålet er berre om det blir nok å leve av. Blir det nok liv og røre?

alt-text

Difor flyttar me

Les meir

På 1700-talet budde sju prosent av oss i tettbygde strøk. I dag bur åtte av ti nordmenn i bynære område.

Framveksten av industri, jakta på jobb og betre levekår i byane førte til at sentraliseringa skaut fart frå midten av 1800-talet. Med få unntak har den ikkje sakka av sidan då. Færre jobbar som bønder, fiskarar og skogsarbeidarar. Fleire jobbar som ingeniørar, lærarar og økonomar. Det har gjort at mange av oss har søkt lukka nærare byane. Der er lønningane også langt meir attraktive.

Aldri har fleire av oss tatt høgare utdanning, og i studietida blir mange forelska, får jobbtilbod og eit stort nettverk. Då er det lett å bli verande. Når slekt og vener også flyttar, og bygda mistar dei viktigaste tilboda, er det mindre som lokkar oss tilbake. Slik blir sentraliseringa sjølvforsterkande.

Utviklinga er ikkje unik for oss nordmenn. Over svenskegrensa har akkurat det same skjedd, med ein viktig skilnad: Sverige har i mykje større grad latt sentraliseringa gå sin gang. I Noreg har me streta imot. Gjennom ein aktiv distriktspolitikk er store summar spytta inn i subsidiar og støtteordningar for landbruk og fiske. Statlege arbeidsplassar er flytta ut i kommunane. Men det har ikkje vore nok. Jo, norsk fråflytting har gått saktare enn i Sverige, men den har ikkje stoppa.

For når alt kjem til alt, må kvar enkelt av oss velje. Det måtte besteforeldra våre, og det må me. For dei som blir igjen er det viktigaste kanskje nærleiken til naturen, røter, at det er trygt og at dei kan leve eit rolegare liv i ein større bustad. For dei som drar er det viktigast ofte å kunne gjere karriere og å ha mykje å velje mellom.

Til sjuande og sist bestemmer me sjølv. Ønskjer me eit liv på bygda, eller flyttar me til sentrum?

Kjelde: SSB

Frå bygd til by

Ein stadig større del av folket i Norge bur i byar og tettstader. No bur nærare 8 av 10 i ein by eller tettstad.

Kjelde: SSB og historisk statistikk

Tettbygd

Vis oss di bygd

Du har sikkert ei bygd du og. Ein heimplass, ein feriestad eller besteforeldre du besøkjer. Distrikta er i endring, og me vil samle bilete som viser bygdene i dag.

Det kan vere naturen du er glad i, glimt frå kvardagslivet eller det som gjer at du alltid kjem tilbake. Men det kan og vere hus som står tomme, butikken som er nedlagd eller skulen som ikkje lenger har elevar.

Merk dine bilete med #btbygd, så er du med på å vise fram din stad.

Hanne og Gerd

Har du tips? Ta kontakt!

Gerd Margrete Tjeldflåt
gerd.tjeldflaat@bt.no

Hanne Louise Åkernes
Hanne.Louise.Akernes@bt.no

#btbygd

Sjå fleire bilete av #btbygd