– Eg hadde aldri gjort det ein gong til

For 60 år sidan segla Odd Gåsø i eit ope vikingskip frå Bergen til New York. Etter 22 døgn i storm og uvêr, vart vikingane tatt i mot som heltar i Amerika

Publisert Publisert

TØFFING: Odd Gåsø (84) segla med vikingskipet «The Vikings» frå Bergen til New York sommaren 1958. Heile verdspressa rapporterte frå turen hans. Foto: Jannica Luoto

  • Pål Engesæter
iconDenne artikkelen er over ett år gammel

Telegrafisten Odd Gåsø (84) var yngst av dei sju karane som var med på turen.

– Eg hadde aldri gjort det ein gong til. Det heile var ein risikosport. Men sidan det gjekk bra, er eg glad eg vart med, seier han i dag.

Om lag det same sa 24-åringen til Morgenavisen, då han vart intervjua som ein helt etter heimkomsten i 1958.

MINNER: Odd Gåsø har tatt vare på avisutklipp, bilete og telegram frå vikingseglasen han var med på sommaren 1958. Foto: Jannica Luoto

– Det er enklare og betre måtar å koma seg til Amerika på enn i ein open båt.

TIL HUSBRUK: Odd Gåsø trakterer trekkspelet. – Eg spelar berre til husbruk no, men i ungdomen hendte det vi spela til dans, seier han. Foto: Jannica Luoto

I stova til Odd Gåsø i Sandalsveien på Nesttun byr 84-åringen på kaffi og fortel, som om ferda skulle ha vore i går.

Innimellom tar den pensjonerte læraren ein trudelutt på trekkspelet for oss. På bordet er det avisutklipp, og på veggane heng bilete frå den store hendinga i 1958.

Hollywood i Hardanger

Vikingskipet «Ormen Lange» og to andre tilsvarande skip vart bygde for å vera med innspelinga til filmen «The Vikings».

To av skipa vart bygde på Tysnes av Lunde Båtbyggeri, etter modell av gamle vikingskip. Det eine vart bygd på Hans Askviks båtbyggjeri på Os.

Filmen (se traileren her) vart delvis spelt inn i Mauranger i Hardanger. Trekkplaster var store og verdskjente hollywoodstjerner som Kirk Douglas, Tony Curtis, Janet Leigh og Ernst Borgnine.

KLAR FOR NEW YORK: Det var stor ståhei og flust av talar då vikingskipet «The Vikings» la frå kai i Bergen. Foto: BIRKHAUG OG OMDAL

– Uduglege nordmenn

Kirk Douglas skal ha vore særs lite nøgd med dei norske som var med på filminnspelinga. Han meinte visst at nordmenn var eit udugeleg folkeferd, og bedageleg sammenskrudde. Det var heilt utruleg at nordmenn hadde klart å kryssa Atlanterhavet for tusen år sidan, skal han ha sagt.

– Dette fekk jo nordmenn til å reagera, og det vart ein kraftig meiningsutveksling i avisene. Rolf Scønheyder, frå Toten, forkynte at han for å motbevisa dette, skulle segla eit av skipa over Atlanteren, fortel Odd Gåsø.

Etter mykje krangling vart det klart at Scønheyder skulle organisera og utrusta ekspedisjonen, medan filmselskapet United Artist, skulle betala alle kostnadene.

«THE VIKINGS»: Vikingskipet var 78 fot langt, 16 fot brei, 3,5 fot djupt og hadde ein mastehøgde på 48 fot. Skipet var eit kulisseskip, som måtte forsterkast før avreise. Foto: BIRKHAUG OG OMDAL

– Korleis kom du med?

– Det meldte seg ein stor skare mannfolk som hadde lyst. Dei hadde plukka ut seks mann, men fekk ikkje seglingsløyve utan at det var ein radiokyndig kar med. Eg melde meg, og nokre få dagar før utreise mønstra eg på som radiotelegrafist.

Odd Gåsø var godt van med sjøen etter opp oppvekst i Hyllestad i Sogn. Og han hadde alt segla som radiotelegrafist i tre år på Nord-Amerika, i Gulfen og på Europa.

HEILE VERDSPRESSA I BERGEN: Svart av folk. Fleire tusen menneske var møtt fram då skipet reiste frå Bergen. Aviser, radio og fjernsyn frå heile verda rapporterte om «The Vikings»-ekspedisjonen. Kvinna med blomane er Wenche Karin Østervold, seinare gift Hoff. Foto: BIRKHAUG OG OMDAL

17. mai stemning

Den 4. juni 1958 la vikingskipet «Ormen Lange» ut frå Vågen i Bergen.

– Båten hadde skifta namn til «The Vikings», same namn som filmen, men segla under norsk flagg. Eit utspekulert trekk frå filmselskapet. Dersom båten forsvann og det vart ein redningsaksjon, måtte den norske stat betala. Og kva PR for filmen hadde det ikkje blitt om «Queen Mary» eller ein av dei andre kjente altlanterhavsdamperane måtte leggja om kursen for å speida etter eit forsvunne vikingskip?

«Det var reine 17. maistemningen i Vågen», skreiv Gåsø i dagboka.

«Folkefest da vikingene la ut frå Vågen i går» skreiv BT. «Stort oppbud av fotografer og televisjonsfolk fra hele verden foreviget begiventen», la avisa til. Det var ei verdshending som fann stad i Bergen.

PÅ VEGGEN: Eit minne frå seglturen heng på veggen i stova til Odd Gåsø på Nesttun. Foto: Jannica Luoto

Imponert over vikingane

– Korleis var seglturen?

– Den var tøff, det var jo ein open båt der vi låg under ein presenning. Den tok 22 dagar, og det var storm og uver mange dagar. Vi gjekk 14 timers vakter og hadde meir enn nok med å klara oss frå dag til dag. Alle vart sjøsjuke, men det gjekk over.

I dagboka si skreiv han 15. juni:

«Fikk en sjø som kastet båten hulter til bulter. Vi kan være glade at den holdt. Pumpen gikk tett, og frem på formiddagen var båten halvfylt av vann. Vi måtte til med bøtter og spann, og øse for hand. Det gikk og etter hvert fikk vi tømt båten og staket pumpen. Voldsom rulling og stamping. Sender den bønnen som de gamle sjøfarene sendte når været var verst- H.V.M.O.(Herren være med oss). Personlig vet jeg at det er mange som ber for meg.»

– Korleis var båten?

– Det låg flott i sjøen, smaug seg mellom bølgjene og over bølgjetoppane. Sjølv om den var forsterka, var den langt frå så sterk som dei gamle vikingskipa. Eg beundrar vikingane som var i stand til å byggja slike båtar, og som klarte å sigla til Island, Grønland og Amerika med dei.

TELEGRAM FRÅ LAND: «Jækla bladfykar» sa høvedsmannen om bord, då han fekk telegrammet om at dei ville vikangane skulle rapportera om meir dramatikk enn det var. Foto: Odd Gåsø

Ville ha meir dramatikk

Dagleg var det rapport frå ferda i avisene. Folk kunne følgja med på kart kor langt dei var komne.

– Som telegrafist var det eg som sto i kontakt med media. Dei ville gjerne ha meir dramatikk. Den 10. juni fekk eg eit telegram på 500 ord, det lengste telegrammet eg har fått i heile mi telegrafistkarriere. Frå land klaga dei over at det var for lite dramatikk om bord. Dei ville vi skulle rapportera om nestenkollisjonar med skip, kval og isfjell, men vi såg jo ikkje eit isfjell på turen. Difor melde vi berre tilbake fakta, slik dei var.

– Eg forstår jo at dei ville ha dramatikk, men sjølv var eg sjeleglad med å koma frå det med livet i behald. I våre dagar snakkar vi jo om falske nyhende, men dei prøvde seg den gong òg, bladfykane.

I NEW YORK: Mannskapet vart tatt imot som heltar. Kaptein Thorvald Lihaug (nummer to fra v.) har med eit vikingskip i sølv som gåve frå ordføraren i Bergen til borgarmeisteren i New York. Som nummer fire i første rekke står ekspedisjonsleiar Rolf Schønheyder I andre rekke frå v. telegrafist Odd Gåsø, journalist frå Nå, Thor Solberg, motormann Jan Riis, styrmann Pete Johannsen og løytnant Erlend Skattem. Foto: Jannica Luoto

Mottatt som heltar

Då dei segla inn forbi Frihetsstatuen var det stripete råseglet oppe. Atlanderhavsdampskipene helsa dei med eit sirenekor og to brannbåtar med vassprøytene på, geleida skipet til kai. I ein open bil vart dei køyrd opp Broadway til City Hall, medan folk hoia og klappa.

DRØMMEDAMA: Skodspelar Janet Leigt (1927 - 2004) var med i filmen «The Vikings», men det vart ikkje nokon dans med ho for Odd Gåsø. Foto: WIKIMEDIA

– Det var stor stas, og Noreg og norsk sjømannskap var skrytt opp i skyene. Personleg hadde eg ønskt at skodspelarinna Janet Leigt hadde tatt seg ein tur, og tilgodesett meg med ein dans eller to. Det hadde vore noko å kunne skryta av på gamleheimen, for ein enkel radiotelegrafist frå Sogn og Fjordane.

HØGARE MAKTER: Odd Gåsø takkar høgare makter for at han kom seg velberga over Atlanteren for 60 år sidan. – Som tante Svanhild sa: «Odd, du er blitt passa på og blitt tatt vare på», og det var eg nok. Foto: Jannica Luoto

Publisert

Les mer om dette temaet

  1. Her ligg verdas største vikingskip

  2. – Vikingene likte mykt og lekkert undertøy

  3. Sjøfarendes siste stopp før Bergen

  4. Fjordabåten «Eidfjord»

  1. Bergen
  2. Hollywood
  3. USA
  4. Broadway
  5. Kvinnherad