I skuggen av døden

Kva slags mann lar vera å fortelja kona at han står på ei dødsliste – og at heile familien lever i fare? Ratan Kumar Samadder er ein slik mann.

  • Finn Våga
  • Jan Zahl
Publisert Publisert

Ein tynn, liten mann frå Bangladesh står einsam på Festplassen i Bergen. Nokre skrikande måker svinsar framfor ham. Regnet plaskar ned. Han enser ikkje dei tunge dråpane som hamrar på paraplyen. Han står og røyker, ser opp på skodda som klistrar seg til fjellsidene.

Ratan Kumar Samadder er ein merka mann, ein mann på flukt. Ein mann med ei vond fortid og ei uviss framtid. Som har funne seg ei naudhamn langt, langt borte frå der han levde og budde.

Men nå står han her. Han har ikkje noko val.

Jo visst ville han heller vore i heimlandet. Men her er han, kona og dei to ungane trygge. Han er ikkje ein nedslått mann. Han er rimeleg nøgd med sitt nye tilvære. I Bangladesh ville han mest truleg vore død no. Drepen av fanatikarar.

– Men eg kunne ikkje teia. Når noko er gale i eit samfunn, må nokon protestera, seier Ratan.

Festplassen syder ikkje av støyande og festkledde menneske. Det er ikkje mykje som minner om dei tettpakka, bråkete gatene heime i Bangladesh.

Ratan var ein populær bloggar i heimlandet. Så populær, og lesen av så mange, at han hamna på ei dødsliste med 83 andre personar.

Ratan kritiserte angrep på religiøse minoritetar, og styresmaktenes manglande vilje og evne til å straffa overgriparane. Han forsvarte kvinners rettar. Han hevda at homofili ikkje er synd, men at kjærleik mellom same kjønn kan vera vakkert og rett. Han kritiserte islamsk fundamentalisme – og valden tilhengjarane tydde til når dei ikkje lenger hadde verbale argument. Kravde lik utdanning for gutar og jenter. Fordømte korrupsjon. Etterlyste sosial rettferd. Og bad om at regjeringa ikkje var passive tilskodarar når ytringsfridommen blei håna, skoten på, hakka til døde.

Ratan Kumar Samadder sit på dotteras soverom når han skal skriva. Foto: Finn Våga

Hemmeleg identitet

Ratan formulerte ord mange meinte var upassande og fiendtlege. Han visste kor farleg det kan vera å kritisera i Bangladesh, så derfor brukte han ikkje sitt eige namn, men et pseudonym.

Han skreiv mellom anna kvifor det er viktig at ingen veit kven bloggarane er:

Sjølv om me ikkje høyrer mykje om dei dramatiske hendingane i Bangladesh, kan ikkje innbyggjarane der skriva og seia kva dei vil offentleg.

Mange bloggarar og aktive Facebook-brukarar er arresterte og sette i fengsel, klaga for å ha såra religiøse miljø, særleg islam. Andre er bura inne for å ha kritisert det styrande partiets aktivitetar.

Fleire er drepne. Hakka i hel av menn med machetar, på open gate.

Døslista

Kvifor spela russisk rulett med sitt eige liv? Kvifor ikkje berre lukka augo og sjå ein annan veg, slik som så mange andre i Bangladesh gjer? Kvifor setta seg til tastaturet og senda protestar ut på verdsveven?

– Eg kunne ikkje teia, gjentar Ratan.

Islamistisk radikalisme måtte kritiserast. Eg følte aldri at eg var i fare. Men i februar 2013 blei venen min Ahmed Rajib Haider drepen – og eg var klar over at eg kunne vera neste offer.

– Islamistisk radikalisme måtte kritiserast. Eg følte aldri at eg var i fare. Men i februar 2013 blei venen min Ahmed Rajib Haider drepen – og eg var klar over at eg kunne vera neste offer. Kona mi visste at Rajib var ein nær ven, han hadde vore heime hos meg, og me treftest ofte i hovudstaden Dhaka.

Ratan sa ingenting til kona om dødslista, men fortalde to vener at han frykta for livet. Dei hjelpte han i eit heilt år. Kvar einaste kveld då han var ferdig på jobb, følgde dei han heim.

– Det er ikkje mogleg å skildra med ord den frykta eg levde med alle desse månadane, seier han.

Ratan hadde høg stilling som direktør i ein stor bank. Løna var god, han hadde betydeleg sosial status i samfunnet. Men likevel var han jo ein heilt vanleg mann. Han hadde utdanna seg innan skogbruk, men likte betre å jobba med tal og pengar enn tre.

Heile livet hadde han vore opptatt av kva som skjedde i samfunnet. I klassen på universitetet var han den einaste ateisten. Ein slags fritenkar som sa meininga si.

Allereie som liten gut var eg annleis enn andre barn. Eg tenkte mykje, men kunne ikkje uttrykka meg skriftleg eller munnleg. Men hovudet var fullt av tankar.

Foreldra til Ratan likte ikkje at han var så engasjert. Dei visste at ateistar er upopulære hos islamistar. Men sjølv om dei ikkje delte meiningane hans, støtta dei han.

Lenge før han starta blogginga, ville Ratan så gjerne at bodskapen skulle nå ut til fleire. Derfor starta han ein studentorganisasjon for ateistar og skreiv ei bok om ateisme, men utan å kritisera islam.

Han var på den tida mykje saman med ein doktor som hadde same syn på mange samfunnsspørsmål. Han bad doktoren og ein nær slektning lese boka. Begge sa: Du må ikkje publisera! Det kan såra nokon.

– Eg gav nesten opp skrivinga etterpå. Men etter nokre månadar vaks ein tanke seg sterkare: Mange meiner det same som meg. Kvifor skal eg ikkje kunna skriva det?

Ateistar i fare

Ateistar står ikkje høgt i kurs i Bangladesh. Dette er trass alt eit land der militærregimet i 1977 fjerna sekularismen frå grunnlova. Då blei det slutt på skiljet mellom stat og religion, og innbyggjaranes livssyn eller religiøse overtyding var ikkje lenger ei privatsak. Rett nok blei sekularismen innførd att for sju år sidan, utan at toleransen for andre si tru og livssyn er blitt større.

For nokre år sidan samla fleire hundretusen islamistar seg i hovudstaden for å krevja dødsstraff for ateistiske bloggarar som dei meinte hadde krenka islam.

Protesten var ein av mange i ein langvarig strid mellom ekstreme og meir sekulære krefter.

– For å vera ærleg, det er ikkje noko muslimsk land i verda der ein kan stå ope fram og seia at ein er ateist – og forventa å leva eit vanleg liv. Heller ikkje i Bangladesh, seier Ratan.

Etter at sosiale medium blei ein kanal til å kommunisera med omverda, blei det også enklare for ateistar å skriva. Til gjengjeld blei dei lettare offer for vald frå militante islamistar.

Ratan kjem frå ein familie av hinduar, som er ei lita folkegruppe i Bangladesh. For 60 år sidan kom 29,7 prosent av innbyggjarane i landet frå religiøse minoritetar. I dag er talet under 10 prosent. Men i eit land med rundt 160 millionar innbyggjarar, er minoritetane likevel ganske så mange millionar menneske. Dei seinare åra har valden mot dei auka.

Kva slags land er Bangladesh? Demokrati eller diktatur? Er det berre vald og drap mot dei som har ei anna tru, som hevar røysta si mot urett, og det dei meiner er gale i samfunnet? Eit land med fattigdom, svoltkatastrofar og flaum, sex-trakassering av kvinner, vald og drap?

Nei, Bangladesh er mykje meir enn flimrande fjernsynsreportasjar om elende.

Det er eit vakkert land, med venlege menneske.

Populær bloggar

Men det politiske systemet er pillråte. Ratan hadde tankar om korleis det kunne skapast eit betre samfunn, for alle.

Han starta ein blogg i 2010, utan å avsløra kven han var. I staden brukte han signaturen Sannyasi, det hinduistiske ordet som tyder «eg tilhøyrar verda».

På dagtid var han bankdirektør. Då dei andre gjekk heim for dagen, logga bloggaren seg på. Heile nettene skreiv han.

Familien budde i Barisal, sør i Bangladesh. Byen har 200.000 innbyggjarar og ei stor hamn som aldri fell til ro. Sjølv jobba Ratan i Gopalgonj, eit par timars køyring unna. I helgene drog han heim og var familiemann. Kona likte ikkje at han blogga, men han sa at han hadde ikkje noko val: Kven skulle stå opp mot urett og undertrykking om ikkje han, ein respektert samfunnsborgar, gjorde det? Meinte ho at også han skulle vera ein feiging?

Ratan blei ein populær, sekulær bloggar. Men mange blei også sinte.

Sjølv trudde han at han var trygg, at ingen visste kven han var. Men motstandarane spora han opp via dataadressa hans på internett. Dei visste kven han var, kor han budde og jobba. Ratan skjøna at han var i fare, og at han måtte få seg nytt husvære. Han håpte at ingen ville finne ut kor huset var.

Måtte flytta

Ratan flytta fleire gonger. Han køyrde kona og barna til hemmeleg adresse, utan å fortelja dei at han sjølv var i livsfare. Han gav dei berre ei ullen forklaring på kvifor dei måtte skifta husvære. I 2013 blei det publisert ei dødsliste i Bangladesh: 84 bloggarar var lista opp med fullt namn. Han var ein av dei.

– Eg blei ikkje overraska. Mange av dei andre på dødslista var gode vener av meg. Men klart eg var redd. Ikkje for meg sjølv, men for at nokon skulle drepa familien min.

I to og eit halvt år heldt han munn. Bar på ein løyndom som gnog hol i sjela.

Ikkje eitt ord hadde han sagt til kona om at han var jakta på. Og at målet til fiendane ikkje var å finna, men å drepa han.

Men Ratan var i live, og dagar blei til månadar. Om nettene sov han i banken, der følte han seg tryggare. Han reiste sjeldan heim i helgene. Han var redd for at dersom dei kom etter han, ville dei han elska høgast også bli drepne.

Han jobba, blogga – og heldt seg i live.

Andre bloggarar var ikkje like heldige: Dei fekk truslar, blei banka opp eller drepne. Dei fleste av unge, radikale ekstremistar, som ikkje bruker sprengstoff eller skytevåpen, men som trur at dersom dei drep med machete vil dei ha større sjanse for å koma til himmelen. Det var blodige og groteske drap.

Kona spurte kvifor han ikkje kom heim i helgene. Han skulda på at det var så travelt på jobben. Han vikla seg inn i finmaska nett av løgner og unnskyldningar.

Sanning og sjokk

Til slutt hadde han ikkje noko val, sanninga måtte ut:

– Eg står på ei dødsliste. Heile familien er i fare.

Han kjem aldri til å gløyma korleis kona reagerte:

– Ho var i sjokk, og braut saman. Ho bad meg tenkja på framtida til ungane. Eg prøvde å få henne til å forstå at det var altfor seint, eg hadde trass alt stått på dødslista i to år allereie.

Ratan slutta å koma heim i helgene. Ein sjeldan gong leigde han bil og kom på besøk.

– Me hadde ikkje anna å gjera enn å venta på døden.

Korleis kunne hans ord vera så farlege, opprøra så mange, skapa så mykje hat og sinne at dei ville drepa han? Han skjønte det ikkje.

Likevel trudde han at dei kunne leva på flukt, i skjul.

– Eg var grenselaust naiv: Bloggarar blei hakka i hel, og eg trudde me kunne gøyma oss. Ikkje ein einaste gong tenkte eg at me måtte reisa frå Bangladesh. Og at berre då ville me vera trygge.

Foreldra pressa han: Du må dra. Nå! Om ikkje for deg sjølv, så for at barna skal få leva.

Han innrømma til slutt at dei hadde rett. Flukta førte han og familien til Bergen sommaren 2015.

Dei bur i ei blokk i utkanten av sentrum. Adressa? Den kan ingen få vita, for Ratan Kumar Samadder står framleis på dødslista. Og som han sjølv seier; ekstremistar fins overalt, også i Norge.

Han er ikkje ein mann som klagar. Han er djupt takksam over å ha kome seg bort frå Bangladesh og for at familien er trygg.

Men.

Livet i Norge

Jo visst liker han å gå rundt i Bergen saman med dottera. Sjå sonen få seg nye vener. Kjenna sola varma ansiktet. Kunna sitta på kafé utan å vera redd for at nokon angrip han. Gå til det vesle kontoret han får bruka på Bergen Offentlige Bibliotek, sjekka på nettet kva som skjer i Bangladesh. Dyrka sin store hobby; bøker. Sitta i soverommet heime i blokka og skriva.

Nesten kvar einaste dag skriv han. 12.000 følgjer han på Facebook. Han er framleis ei populær stemme.

Men.

– Å skriva om samfunnsspørsmål i Bangladesh er vanskeleg når eg ikkje lever der. Du må sjå verkelegheita for å kunna bli inspirert og skildra henne. Det blir lett til at eg skriv fiksjon eller nyheitsartiklar. Eg vil helst meina noko om det samfunnet eg måtte flykta frå. Eg er ingen skribent eller teoretikar, men er opptatt av problema i samfunnet. Derfor liker folk det eg skriv. Bodskapen er enkel å forstå. Og derfor blir mange sinte.

Han er skremt over utviklinga og meiner at Bangladesh er på veg bort frå demokratiet:

– Der er ingen fridom til å seia eller skriva kva du vil. Kritikk av styresmaktene kan få deg i fengsel. Kritikk av islam kan få deg drepen. Forlag er redde for å gi ut bøker. Dei mest kjende skribentane teier. Folk lever i frykt. Kven er i fare? Er det eg? Eg vaks opp i et sekulært samfunn. Det var ikkje perfekt, men utviklinga gjekk i rett retning. Men sjå nå kva som skjer.

Ratan peikar på at sjølv om landet har ein kvinneleg statsminister, er likestilling på vikande front. Då han studerte ved universitet, gjekk nesten ingen kvinner med hijab eller burka. Nå skjuler mange ansiktet eller dekker til håret.

Det er ein eldgamal tradisjon i dette pulserande, fargerike, fascinerande og heilt ubereknelege landet, at ein kan og skal endra folks tankesett gjennom tale og skrift. Ikkje gjennom vald, drap og truslar.

– Moderne muslimar tør ikkje kritisera dei ekstreme miljøa, sjølv om fanatikarane er ei bitte lita gruppe. Bangladesh er blitt eit radikalt samfunn, som makteslaust ser på at mordarar går laus på dei som ivrar for ei demokratisk samfunnsutvikling.

Han trekkjer pusten. Og blir stille.

Blikket borar seg ned i stovebordet. Kona har dekka på med kulinariske godbitar, slik som ho gjorde då dei var ein lukkeleg familie i heimlandet. Herifrå skal ingen gjester gå svoltne.

Ho klagar heller ikkje, men saknar slektningane. Ho spør ofte om når dei kan dra heim.

Kva svarer Ratan då?

Alltid det same: – Eg veit ikkje. Kanskje aldri.

Han er bekymra for sin einaste bror, Ramen, som også bloggar.

– Han tenkjer og skriv som meg. Blogginga kan få han drepen. Kona mi ber han stoppa. Men han er sta – akkurat som eg. Han kjem aldri til å gje seg.

Bergen er ikkje berre ein ny heimby, men ein også ein fristad for fire menneske som lengtar til noko anna enn eit liv på vent.

Regn, regn, regn

Ratan tar kurs for å læra seg norsk. Han er ikkje blitt så flink enno at han kan føra samtalar, men kan stadig fleire ord. Eitt av dei er «regn».

– Du kan ikkje bu i Bergen utan å kunna seia «regn».

Han skryt av nordmenn. Rett nok snakkar dei ikkje mykje, men dei liker å diskutera.

Når himmelen er som eit svart lokk og regnet bøtter ned, drøymer Ratan seg til Bangladesh. Til ein vakker park ved elva, til dei lange og spanande samtalene med diktarar og bloggarar som kom saman for å bryna meiningar.

Men dei som ynskjer å halda ytringsfridommen i live, risikerer å betala ein høg pris: Sitt eige liv.

– Me må aldri gi opp håpet om at Bangladesh kan bli pressa til meir demokrati. Berre mange nok hevar stemmene, tar til gatene i fredelege demonstrasjonar. Eg har tru på at folket vil reisa seg frå redsel og apati.

Fryktar han framleis for livet?

Ratan tenkjer seg lenge om.

– Eg står på dødslista. Det er eit faktum som ikkje kan ignorerast. Når islamske ekstremistar har brennmerka deg, er det for resten av livet. Dei gir seg aldri. Det speler inga rolle om du skriv, eller har slutta. Mange bloggarar som logga av for godt, blei drepne først fleire år seinare. Og eg er jo framleis svært aktiv.

Han er aleine også denne dagen. Han veit at det bur fleire frå Bangladesh i Bergen, men han held seg helst for seg sjølv, har få vener. Han vil ha det slik. Jo færre som veit kven han er, jo mindre er faren for at han og familien skal bli angripen.

Han går gjennom gatene i Bergen i eigne tankar. Kanskje funderer han på kva han skal skriva når han seinare går inn på soverommet, set seg ved skrivebordet, slår på pc-en, legg fingrane over bokstavane på tastaturet, kikkar ut vindauget og oppdagar ei kråke som landar i ein tretopp, ser opp på det norske flagget som står på hylla over.

Livet er godt nå, mykje betre enn i Bangladesh. Der følgde døden deg kvar enn du gjekk, kvart einaste sekund. Som ein usynleg skugge du ikkje såg, men som du visste var der.

Men når regnet fell kaldt og hardt i Bergen, så kjenner han på ei heimlengsel. Til livet som var. Men livet er her, nå. I Bergen, ikkje i Bangladesh.

Dhaka: Byen som brøler

Dhaka er ein hovudstad som aldri søv. Storbyen har 18 millionar innbyggjarar, kanskje nokre millionar meir. Ingen veit helt sikkert. I 2025 vil byen husa 26 millionar, trur ekspertane.

Byen er ei heksegryte av lydar, lukter, knurrande bilar, tettpakka med menneske. Ingen annan stad er trafikken så tett, beveger seg så sakte, og er så høgrøysta som her. Menneske glir mellom bilar, rickshawar, mopedar og tuk-tukar, oftast med høgrehanda framfor seg, som om den var eit vern mot alle farar.

I trafikken i Dhaka gjeld berre ein regel, som alle køyrande retter seg lydig etter:

Det finnest ingen regel i trafikken i Dhaka.

Bilar og motorsyklar, overlessa rickshawar, oppskrapte bussar – alle forsøker dei å pressa seg fram. Ikkje i sirlige rekker, men inn og ut av små opningar med millimeterklaring på alle sider.

12.000 menneske blir drepne i trafikken kvart år.

Det er eit mysterium at talet er så lågt.

Tålmodet er tynnslite, frustrasjonen høg, og høflege trafikantar blir straffa med ein slags evig parkeringsplass – midt i trafikken.

Som regel står trafikken meir stille enn han sig framover. Som oftast står han bom fast. Ein besøkande på eit kort opphald vil truleg bruka lengre tid i trafikkork enn ute i byen.

Det er menneske overalt.

Eit forsøk på å finna ei folketom gate midt på natta er garantert å mislukkast.

I eit land med rundt 160 millionar menneske, på eit område under halvparten så stort som Norge, seier det seg sjølv at det er trongt om plassen.

Enkelte stader er fattigdommen ekstrem og djuptgripande. Små barn blir sende ut for å tena pengar, eller sett til å hjelpa til heime i staden for å gå på skule.

Så er alt berre elende?

Tja, det verkar som om folk tilpassar seg. I FNs siste ranking over verdas lukkelegaste land, hamna Bangladesh på 110. plass av 155. Norge toppa.

Dei som ikkje tidde

Men så er det desse namna som dukkar opp, og som varslar om eit samfunn med store, indre problem:

Ananta Bijoy Das.

Avijit Roy.

Niladri Chatterjee.

For oss ukjende namn. Men i Bangladesh er dei menneske som ofra livet for meir ytringsfridom, meir demokrati.

Eit anna offer var den sekulære bloggaren og satirikaren Washiqur Babu, som blei drepen på veg til jobb. Han stod ikkje eingong på dødslista.

Dei to drapsmennene sa etterpå at dei var stolte over å ha tatt livet hans, sjølv om dei ikkje visste kva eller kor han skreiv. Dei hadde bare lydd ordre frå sin åndelege leiar i ei ekstrem islamsk gruppe.

Nesten ingen står opp for dei som blir trua på livet.

Ein radikal islamsk leiar utbasunerte at å drepa ateistbloggarar er ei soleklar plikt for alle muslimar, utan å bli kritisert eller arrestert av myndigheitene. Sonen til statsministeren har offentleg sagt at drapa på bloggarar er eit altfor delikat tema for mora å snakka om offentleg.

Slikt skapar ikkje tru på at utviklinga går rett veg.

Mismot og frykt gjer at mange held munn. Det er meir behageleg enn å seia meininga si.

Men nokre personar lar seg ikkje knebla.

Ramen Kumar Samadder trygla broren, Ratan, om å dra frå Bangladesh. Sjølv bloggar han framleis, kona Senjuti Das har slutta, i redsel for å bli angripen av fundamentalistar. Foto: Finn Våga

– Lov og orden forvitrar

Han brettar opp skjorta og viser fram arret på høgrearmen. I 1996 blei han angripen av framande menn.

– Eg fekk åtte knivstikk. Eg er ikkje blitt knivstukken på 20 år, så eg er ok.

Shahidul Alam er ei av dei høgrøsta stemmene i Bangladesh. Han er ein svært markant fotograf, men òg ein uredd forkjempar for ytringsfridom og ein nådelaus kritikar av alt som kan svekka demokratiet.

– Media skaper eit feilaktig bilete av at Bangladesh sitt store problem er drapa på bloggarar, skribentar og aktivistar. Sjølvsagt er det forferdeleg, men den grunnleggjande utfordringa er at lov og orden er forvitra. Samfunnets immunforsvar verkar ikkje. Politisk vilje til å skapa eit meir demokratisk samfunn finst ikkje. Bangladesh har ikkje ei fungerande regjering. Lover som blir vedtatt har som mål å fjerna borgarrettar, ikkje å styrka dei, seier Shahidul, og legg til:

– Når du har anarki, gjer dei som har makt som dei vil. Det er alltid dei mest sårbare som lir, som døyr. Dei blir aldri til overskrifter i avisene, eller nemnde på fjernsyn. Kvifor ikkje? Fordi dei er vanlege menneske. Dei har ikkje gjort noko gale, dei støttar berre ikkje regjeringa. Difor må dei døy.

I ein periode fekk Shahidul så mange truslar at han slutta å sykla. Det var eit stort offer, for han likte å tråkka seg fram i dei yrande gatene. Han slutta å reisa aleine.

– Men du kan berre leva slik ei stund. Skal du fungera, gjera ein best mogleg jobb for eit meir demokratisk Bangladesh, må du leva mest mogleg normalt.

Han har også fått fleire dødstruslar dei seinare åra.

Han meiner Bangladesh framleis er eit tolerant samfunn.

– Ekstremistane er svært få. Problemet er forfallet i lov og orden, som har opna opp for at ekstremistar kan gjera kva dei vil, utan å bli straffa.

Håp, alltid håp

– Er det håp for Bangladesh?

– Folk blir plaga, arrestert, banka opp, drepne. Dei er dei verkelege heltane i dette landet. Men sjølvsagt er det håp. Det er alltid håp.

Då fleire bloggarar blei drepne i 2013, fekk han laga seg ei t-skjorte med klar bodskap: «I’m a blogger». Målet var å ta risikoen bort frå dei meir sårbare, unge bloggarane. – Eg høyrer om mange som vel å ikkje lika innlegg på Facebook. Dersom dei gjer det, ender dei i fengsel. Dei modige stemmene blir dermed endå meir einsame eller nøytraliserte.

Han har aldri brukt tid til å vurdera om han skulle ha flykta. Til eit anna land, til eit liv i skjul – og i tryggleik.

– Sjølv om eg er eit utsett mål, sjølv om mange vil drepa meg, så er dette mitt land. Eg er ein kjend person, mange støttar meiningane mine, eg har vener med eit stort kontaktnett og mykje makt. Eg har heller ikkje økonomiske sorger. Svært mange der ute er mykje meir sårbare enn meg.

Eg er redd for livet, men at eg kan miste det er ein kalkulert risiko eg må ta. Dette er mitt land, det er her min kamp er. Eg vil ikkje dra i eksil. Dersom ikkje eg, som er meir privilegert enn dei fleste, kan leva med risikoen, kven skal då?

Han skildrar eit samfunn der redsla har tatt bustad i folks liv: Du seier ikkje meininga di. Du er ikkje fri.

Mangel på lov og orden har opna opp for ekstremisme.

Dei ekstreme gruppene er kanskje små, men dei spreier mykje frykt. Kva er målet med drapa og terroren?

– Målet er å ramma landet, samfunnet og den sekulære ramma. Bodskapen kan ikkje mistolkast: Er du ikkje einig med meg, vil du bli drepen.

Nikhil Joarder, ein sjenert skreddar tidleg i 50-åra, blei til dømes hakka til døde då han sat utanfor butikken sin og drakk ein kopp kaffi. Han hadde kome med nokre kritiske kommentarar om islam – fire år tidlegare.

Bror og bloggar

Mange er bekymra over korleis bloggarar kan bli så lett identifiserte, oppspora og angripne – sjølv om dei brukar falskt namn og ikkje bilete når dei skriv på internettet. Ein av dei som gjer alt han kan for at ekstremistane ikkje skal finna ut kven han er når dei les bloggen hans, er bror til bergensaren Ratan, Ramen. Han vil helst ikkje snakka heime, men avtaler i staden eit møte på ein støyande kafé i eit stort handlesenter. Han kjem saman med kona og ei venninne.

Dei to brørne er svært like. Dei er venlege, har ein lun humor, lyttar interessert, og tenkjer seg godt om før dei svarar.

– Han er min bror, og eg elskar han. Men han må aldri koma tilbake til Bangladesh. Skal du skriva her, må du leva i skjul. Om ikkje, så er livet ditt i fare.

Ramen Kumar Samadder saknar broren. Men han er glad for at han flykta og blei fribyforfattar i Bergen. – Hadde han blitt verande, ville han vore død for lenge sidan, trur Ramen.

Brørne held kontakten på Facebook. Det var berre dei to, mor og far. Då mora døydde for mange år sidan, var det Ratan som tok seg av broren.

Ramen skryt av broren, som var sjef i ein bank, men som aldri tok imot pengar under bordet, sjølv om han hadde mange tilbod.

– Han er utruleg ærleg. Han blei bloggar fordi han trur at verda kan endrast til det betre gjennom blogging.

Fargerike, fascinerande, surrealistiske Dhaka. Foto: Finn Våga

Reis! Reis!

Ratan fortalde familien at han skulle dra frå Bangladesh på ein sundag. Torsdag var han borte.

– Me støtta han alle saman. Me blei svært glade. «Reis! Reis!», sa me.

Kva visste dei som blei igjen om Norge?

– På skulen fikk me alltid spørsmål om kva land der sola ikkje går ned. Alle visste at det var Norge. Så då han sa at han skulle dit, visste eg at han ville få det godt der. Han vil jo aldri få ei så høg stilling som han hadde her, eller bli så respektert, men han er ikkje den som klagar.

Ramen skriv sjølv bloggar om samfunnsspørsmål som opptek han. Det same gjorde kona Senjuti Das. Før redselen blei for stor.

Begge er redde for å skriva med fullt namn. Faren har sagt han må slutte med skrivinga, det same har kona til broren gjort. – Du er ikkje trygg i Bangladesh, har ho sagt igjen og igjen.

Ramen fortel ikkje arbeidskollegane at han er på Facebook. Han legg ikkje nokon til som vener. Diskuterar aldri aktuelle samfunnssaker, knapt med dei aller næraste venene. Men bloggar om saker som opptek han. Berre då føler han at han kan fritt gi uttrykk for meiningane sine.

Men hjelper det, bidreg han til at Bangladesh blir eit meir demokratisk land?

– Så mykje er galt med dette samfunnet. Det er ikkje råd å stoppa den negative utviklinga, dei ekstreme muslimane har fått for mykje makt. Det er fleire moskear enn skular i Bangladesh. Det skulle vore motsett. Politikarane er redde for å slå hardt ned på fanatikarane, for dei fryktar at dei vil miste regjeringsmakta. Derfor blir nærast ingen straffa for vald mot dei som våger å seie meininga si, kritisera og diskutera.

Jernring

– Bror min er ein helt. Få menneske kan skriva så innsiktsfullt og modig om det som er gale i Bangladesh som han.

– Men han mista jo jobben, måtte flykta med kone og barn, dra frå resten av familien sin, flytta til eit framand land – var det verd eit slikt offer?

– Skrivinga er hans måte å uttrykka seg på, og er viktigare enn jobben. Han hadde ikkje noko val.

Ramen viser veg inn i det meir moderne, velståande bustadområdet av Dhaka, der dei fleste ambassadane ligg og der diplomatane bur. Her er tungt væpna politi og hær til stades overalt. Ein jernring er lagt rundt for å beskytta utlendingane. 1. juli i fjor blei 29 personar drepne i ein terroraksjon. Dei fleste var utlendingar.

Terroristane, dei fleste unge menn frå velståande familiar, storma inn i kafélokalet mens dei ropa «Allahu Akbar», Gud er stor. Dei tvinga gislane til å resitera vers frå koranen. Dei som ikkje kunne, blei skutt.

Utanlandsk næringsliv er ikkje lenger like ivrig til å investera store summar i prosjekt som kan få landet litt meir på økonomisk fote. Til det er frykta for nye terroraksjonar og skepsisen til regjeringas evne til å byggja demokrati altfor stor.

Redsla for nye terrorangrep har ført til at militær og politi har tatt oppstilling også mange andre stader i hovudstaden. Dei har som mål at ikkje fleire skal bli drepne. Men nokre veit ikkje kor mange dagar, månadar eller år dei har igjen av livet.

Gøymer seg i jungelen

Poeten og meiningsaktivisten Ruman Sharif er i live.

Enn så lenge.

Venen Ratan flykta til Bergen, sjølv blir han i Bangladesh.

Ruman kunne ha vore med vener i hamnebyen Barisal denne dagen.

Han kunne ha sitte på ein fortauskafé og diskutert aktuelle samfunnsspørsmål med gode vener. Argumentert heftig, for så å koma med ein tørr spøk og få alle til å bryta ut i latter.

Men han smiler ikkje. Ansiktet er lukka og alvorleg.

Kva har den spedbygde, lågmælte 24-åringen gjort for å få så mange fiendar?

Han som står ved ein humpete grusveg langt ute i jungelen, ein par timars køyretur frå Barisal, der nokre hus ligg gøymde inne blant trea. Sola sildrar ein ny dag ned gjennom lauvblada, og han helsar velkommen langvegsfarande gjester med eit mjukt, forsiktig handtrykk.

Ruman sit nesten heile tida einsam på eit soverom. Livredd for å gå ut. Han er ei stemme som mange vil stilna.

Om trugsmåla ikkje får han til å halde kjeft, drep dei han.

Men først må dei finna han.

Den dagen dei gjer det, kan truleg ingen redda han.

I skogbrynet er det fred og stille. Visste ein ikkje betre, kunne ein tru at Bangladesh var eit harmonisk og demokratisk land. Slik er det ikkje:

Human Right Watch, den internasjonale organisasjonen som jobbar med menneskerettar, peikar på at fleire lovar er vedtatt dei siste åra som berre har eitt mål: Innskrenka ytringsfridommen til innbyggjarane og organisasjonar.

I fjor var nok eit svart år: Bloggarar som gav uttrykk for sekulære synspunkt, og redaktørar og forfattarar som støtta seksuelle minoritetars rettar, blei angripne. Nokre av dei hakka til døde på offentlege plassar.

Menneskerettsgrupper blir trakasserte og overvaka av politiet. Styresmaktene legg hindringar i vegen for at journalistar skal kunna gjera jobben fritt. Redaktøren og nokre av journalistane i den største dagsavisa i landet, Prothom Alo, har 55 straffesaker mot seg for kriminell ærekrenking og for å ha såra religiøse miljø. Sikkerheitsstyrkane har ei lang historie med tilfeldige arrestasjonar, forsvinningar og utanomrettslege drap.

Ruman har skrive på internett om dei store sosiale utfordringane som fattige Bangladesh ha.

For Ruman er dette ein sterk draum, som han skriv om – og risikerer livet for.

Vil endra verda

Hadde nokon sagt til han for sju år sidan at han skulle vera eit drapsmål, ville han sett rart på dei og rista på hovudet. Ja, til og med ledd av dei.

Han?

Ein landsens gut som hadde skrive vare dikt som han ikkje vågde å visa til andre. Til det var han for sjenert.

Så flytta han inn hos søskenbarnet, fekk for første gong tilgang til internett og skreiv famlande sin første blogg. Ei ny verd opna seg. Han nådde plutseleg så mange. Folk kommenterte og diskuterte innlegga, synspunkta og vurderingane hans av omverda. Det var svimlande, fascinerande og djupt inspirerande.

Sidan kom orda lettare og oftare. Han oppdaga at han hadde meiningar. Mange meiningar, som han ville dela med andre.

Han starta eit litterært magasin der lokale forfattarar fekk formidla sine ord.

Fleire gonger i veka møttest han og andre forfattarar og bloggarar på kafé for å diskutera. Dei vart sjeldan einige, men skildes alltid som gode vener.

Han var lukkeleg, han var populær, han blei lytta til. Den tause poeten var blitt ei stemme i det offentlege rom.

20 år gamal kunne han kalla seg filosof og ateist.

Han trudde i fullt alvor at han kunne endra verda til ein betre stad.

Ein dag han slo på datamaskina, logga seg inn på Facebook og las meldingane i innboksen, stoppa han lenge ved ei av dei. Las ho om og om att. Orda var trugande: Slutta han ikkje å skriva, ville han måtta betala ein blodig pris.

Sidan kom truslane oftare.

Ingen av dei etterlet tvil om kva dei ville gjera med han. Metodane dei ville bruka for å stilna han var ulike, men alle var brutale.

Han blei ikkje redd. Ubehageleg og skremmande, jo visst. Det var ikkje kjekt å vita at så mange ville han vondt, men aldri vurderte han å slutta med skrivinga. Truslane kunne han leva med. Trudde han.

Heilt til ein dag han gjekk nedover gata i byen Barisal. Fire menn stoppa han, omringa han og kommanderte han til å slutta med blogginga. Han forsvarde seg med at det er ein eldgamal tradisjon i Bangladesh å argumentera, utfordra meiningar, debattera. At bloggen er ei vidareføring av ein rik tradisjon, der målet er å endra folks tankesett gjennom krafta i orda. Og at alle skal kunna snakka fritt, utan å vera redde for konsekvensane.

Då angreip dei.

Dei slo og sparka. Han fall ned på gata. Han hugsa ikkje kva han tenkte, eller om han ropte om hjelp. Han prøvde å verna seg med hendene, men kjende kvart einaste slag og spark som trefte.

Over heile kroppen.

Hardt.

Mot hovudet. Magen. Ryggen. Beina.

Så var mishandlinga brått over.

To vener som kom gåande nedover gata, såg kva som skjedde, og utan nøling la dei på sprang mot mennene, greip tak i Ruman og fekk dratt han med seg.

– Eg var fysisk skadd, men såra og smertene var til å leva med. Verst var den mentale knekken eg fekk.

Deprimert og sliten flytta han heim til faren. Han skjøna at han ikkje var trygg i Barisal. I seks månader levde Ruman Sharif innomhus. Han skreiv lite på internett, hadde smerteleg kjent at valdelige menneske også las bloggen.

Ein dag banka det på døra. Ruman opna og kikka ut.

Utanfor stod to menn. Dei sa dei kom frå ein muslimsk organisasjon. Med ein gong han høyrde namnet, visste han at dei var ekstreme og farlege. Bodskapen var klar:

Me veit kva du skriv.

Me veit kven du er.

Me veit kor du bur.

Stopp. Nå!

Han prøvde å forsvara seg. – Ja, eg er ateist, men eg…

Då trefte det første slaget. Så kom sparka. Og enda fleire slag.

Han skreik om hjelp så høgt han kunne.

Naboar kom springande og skremde overfallsmennene bort.

Så snart han blei god, flytta han til ein ny stad. Så til ein annan plass.

I fire år har Ruman vore ein mann på flukt, levd eit liv i stor einsemd. Familie og vener har vore redd for å vera nær han, i redsle for at nye drapsforsøk kan ramma dei også.

For truslane har halde fram. Sjølv om han har hatt hemmelege mobilnummer har hatmeldingar fylt opp innboksen. Han blir stoppa på gata av folk som skjeller han ut.

24 år gamal.

I livsfare kvart einaste sekund.

Vener som blogga, er drepne.

Dette er landet som har stadfesta i grunnlova at overgrep mot grupper grunna religion eller etnisitet ikkje skal tolererast. Likevel har ekstreme, valdelege muslimske miljø drepe mange sterke stemmar dei siste åra.

Fargerike plakatar der politikarar kappast om dei feitaste valløfta. Foto: Finn Våga

Politisk kaos

Landet er ei politisk kruttønne. To kvinner knivar om den politiske makta. Akkurat no er det Sheikh Hasina som er statsminister. Ho blir skulda for ikkje å gjera noko for å stoppa den dødelege valden som brer om seg.

Statsministeren skuldar opposisjonspartia for å stå bak «hemmelege drap» i eit forsøk på å undergrava heile det politiske systemet, og skapa mest mogleg uro. Det blir tilbakevist på det sterkaste.

Kven står så bak drapa?

Teoriane er mange, men det finst ikkje eit rett svar.

I dei siste åra har det vakse fram ein myriade av ekstremistgrupper. Nokon hevdar at IS har fått fotfeste i landet. Det spelar mindre rolle om så er tilfelle, for ideologien blir delt av mange lokale grupper.

Mange aktivistar meiner at politiet ikkje tar truslane mot dei alvorleg nok eller gjer etterforskinga grundig nok, fordi statsministeren har kritisert ateistbloggarar: «Slike skriverier er ikkje fritenking, men skitne ord. Det er ikkje akseptabelt at nokon skriv mot vår profet og andre religionar».

– Dei fleste i Bangladesh levde i sosial harmoni. Landet er på veg bort frå dette, og inn på ein farleg veg, meiner Ruman.

Stadig fleire kvinner dekkjer ansiktet når dei er utanfor heimen. Foto: Finn Våga

Trakassering av kvinner

Mykje som skjer i landet gir grunn til djup uro og pessimisme. Aldri har så mange kvinner dekka ansiktet, aldri har den seksuelle trakasseringa vore så openlys, aldri har politiet vore så blinde.

På mange område går Bangladesh baklengs inn i framtida. Eksempla er mange:

Khadiza Akhter Nargis var student på universitet i hovudstaden Dhaka. Ein dag ho var på veg ut av skulen, blei ho angripen av ein annan student. Han hakka laus på henne med kniv.

Kvifor?

Fordi ho ikkje hadde respondert positivt og imøtekomande på hans mange og intense kjærleikserklæringar og fysiske tilnærmingar.

Såkalla «stalkers», menn som blir så fascinert av ei kvinne at dei forfølgjer henne, har dei siste åra drepe minst 75 jenter og kvinner i Bangladesh.

Jenter som gjer noko annleis enn det som konservative krefter aksepterer, blir trakasserte. Slik som Suma blei:

– Usømmeleg! Hore!

Skjellsorda var mange og grove. Men Suma lét seg ikkje knekka.

Den vesle jenta fylgde draumen sin. Ho vil surfa. Vera eit barn, nokre timars avbrekk frå plikter og jobb.

For sjølv om ho var lita, måtte ho kvar dag dra ned til stranda, vandra i timevis på den varme sanden i steikande sol, i håp om få seld snop og egg, slik at ho kan ta med nokre kroner heim til familien.

I konservative Bangladesh skal jenter jobba eller gifta seg. Tre millionar barn får ikkje utdanning, dei fleste av dei er jenter. Ei av fem jenter er gift før dei fyller 15. Meir enn halvparten er gift når dei har fylt 18.

Ein dag Suma vandra på den lange, folketomme stranda sør-vest i landet, såg ho ein av livreddarane på eit surfebrett. Ho spurde om han kunne lære henne å stå på det rare brettet. Han svarte ja.

Sidan blei fleire av jentene med.

Foreldra vart sinte. Surfing er ikkje det spor betre enn å vera på bordell, sa dei.

Trenaren forsvara seg tappert: – Dei jobbar ikkje i ein bordell, dei berre surfar.

I dag surfar jentene stolt. Kritikken har stilna.

Ruman Sharif seier at han ikkje kan teia. Mange ser på han som ein helt som våger å seia meininga si.

Venen Ratan flykta til Bergen.

Sharif valde å bli.

Kvifor? Familien tryglar han om å dra. Dei er også redde for si eiga sikkerheit. Ein fetter, som også var skribent og fekk mange truslar, har flykta. Ingen veit heilt sikkert kor han er, bortsett frå at han er ein stad i utlandet.

Vener er redde for å gå ut saman med Ruman. Familien legg ikkje ut bilete av han på internett. Sjølv om dei støttar synspunkta hans, presser dei stadig sterkare på for å få han til å slutta med skrivinga.

Ingen helt

– Eg vil skriva heile tida, uansett kva konsekvensane er. Men nå er eg altfor bekymra til å kunna konsentrera meg heilhjarta om skrivinga. Kvar morgon eg vaknar, er eg glad for at eg har fått leva ein dag til.

– Vil du nokon gong kunne leva eit normalt liv igjen?

– Nei, aldri! Eg er blitt eit kjent ansikt. Eg elskar å skriva. Det er livet mitt. Eg er sjølvsagt redd, for mitt eige liv, for familie og vener som skjuler og hjelper meg. Men mest er eg redd for landet mitt. Tru for all del ikkje at eg er ein helt, eller ei brennande sjel som vil bli martyr. Men nokon må kjempa denne kampen for eit samfunn der folk kan snakka fritt og skriva meiningane sine.

– Er du modig?

Han leiter etter orda. Blikket glir rundt i det spartansk utrusta soverommet. Søskenbarnet kjem med eit bugnande fruktfat. Sharif smiler til han.

– Alle på denne kloden må vera modige. Me må alle kjempa mot ideologane som vil knebla andre stemmer enn si eiga, som ikkje godtek ytringsfridom, som vil drepa motstandarar. Gir me etter for frykta, som er det sterkaste og ofte einaste våpenet til desse ekstremistane, har me tapt. Eg hatar ikkje dei som sender dødstruslar, eller dei som bankar meg opp. Men eg hatar ideologien deira.

Ruman Sharif har fortalt historia si. Han skal gå tilbake til huset, lukka seg inne på soverommet og slå på datamaskina. Fingrane skal finna nye bokstavar på tastaturet. Nye ord skal dukka opp på skjermen.

For kvart ord er han i større livsfare. Han løftar handa til farvel.

– Eg håpar me treffest att – om ikkje nokon drep meg.

Alle kontrastane

Reisa vår går vidare, attende til Dhaka. Den fullasta ferja sig gjennom brungult vatn. Vatnet er livsåra i Bangladesh, som har fleire kilometer med elvar enn vegar.

Landskapet glir sakte forbi.

Langs elvebredda ligg pulserande basarar som flyt ut i tettpakka gatar.

Her er fiskarar som med heimelaga nett går ut i morgonlyset for å skaffa mat til familien.

Folk på landsbygda svelt og må flykta inn til slummen i storbyane. Til eit enda verre liv i fattigdom.

Det er mykje liding.

Men ikkje berre det.

Folk er harmoniske og venlege – og nysgjerrige. Alle stiller dei same spørsmåla når dei ser ein utlending på gata:

Where are you from?

How many days in Bangladesh?

Thank you!

Så går dei vidare.

Drosjesjåføren set kursen mot flyplassen, som ligg like utanfor Dhaka. Han svingar forbi Hotel Sweet Dream, køyrer seg fast i den sinnsjuke trafikken, sniglar seg forbi tiggarar som søv i midtrabatten.

Nokre sekundar ser det ut som om heile byens fargerike flåte av ein halv million rickshawar skal motsett veg som drosjen. Han står bom fast. Men plutseleg riv drosjen seg laus, og hoppar ti centimeter fram.

Så står han fast igjen.

Ei eldre kvinne bankar på vindauget. Ho held fram ei tom hand og mumlar noko. Orda druknar i lydane frå tutande bussar, hissige mopedistar. Så glir drosjen vidare.

Ein grå bue av sement dukkar plutseleg opp på venstresida av motorvegen. Nesten skjult av busk og kratt og forfalne skur. Tre engelske ord:

Heroes live forever.

– Eg er heldig

I Bergen sit Ratan og gjentek at han ikkje er nokon helt. Han seier at han tenkjer mykje på Bangladesh, og at han saknar faren som han truleg aldri meir vil få sjå.

Han ønskjer at han kunne møta broren og berre halda rundt han. Lenge.

Så seier han at han trass alt er heldig. Og at den kjensla kjem over han ofte.

Når dottera tar på seg skulesekken og går ut i ein ny dag.

Når han veit kor heldig han er som reiste før mordarane fann han, før macheten kutta livsåra.

Men nokre dagar veks heimlengselen sterk og sår i han.

Når han lengtar ned til elva, der hovud og sjel lytta til stemmane frå venene.

Når han ser kona gråte i stille sakn etter eit liv som var.

Men i staden for å reisa der draumar går att, vandrar han gjennom framande gater i eit land han aldri hadde trudd han skulle koma til, langt mindre bu i. Og alt han kan tenkja på er om han vil leva ein dag til. Og så seier han til seg sjølv:

Du veit at vala du tok aldri kan gjerast om. Sjølv om du av og til angrar på at du ikkje var ein av dei tause.

Ratan ser seg rundt. Så seier han.

– Hadde eg blitt i Bangladesh, ville eg truleg ikkje levd i dag.

Her er eg i det minste i live.

Publisert

Mest lest

  1. Dette synet møtte Rune da han løftet overmadrassen på hotellet i Bergen

  2. Nyheter direkte

  3. 36 døde. Dette er menneskene bak tallet.

  4. Debatt: – Prioritér dagens konserter, ikke gammel jubel, BT

  1. Dhaka
  2. Bangladesh
  3. Blogging
  4. Islam
  5. Religion