Eit grunnleggjande politisk spørsmål er: Kva vekt skal innbyggjarane sitt standpunkt ha i avgjerda om kommunen deira skal slåast saman med nabokommunen? I praksis svarar dei politiske partia på dette ved sitt standpunkt i to andre spørsmål: Bør det haldast folkerøysting, og bør folkerøysting erstattast av innbyggjarundersøking?

Her skal eg vise korleis statsråd Jan Tore Sanner og Høgre snakkar ned folkerøystingar og strevar for at kommunane i staden skal bruka innbyggjarundersøkingar. Dette vil kunne ha vidtrekkande, og truleg ikkje planlagde, politiske konsekvensar: Vinn Sanner og Høgre fram, vil det undergrave vår status og rolle som borgarar.

I ei pressemelding 25. februar 2015 skriv kommunaldepartementet at dei har fått laga ei innbyggjarundersøking til bruk ved kommunesamanslåing. Statsråden uttaler: «Med dette verktøyet kan kommunene høre hva som er viktig for innbyggerne i arbeidet med kommunereformen. (…) Kommunereformen handler om hvordan vi kan skape bedre velferdstjenester, og da er det viktig å involvere innbyggerne». Og: «Dette vil gi kommunestyrene et bedre beslutningsgrunnlag enn det som er mulig i en rådgivende folkeavstemning».

BT-leder:

Slik tek Sanner politisk grep: Han slår fast at innbyggjarundersøking er eit betre verktøy ved kommunesamanslåing fordi kommunestyret med ei spørjeundersøking får kartlagt innbyggjarane sine oppfatningar om velferdstenestene, og får slik også involvert innbyggjarane. Dette er måten bedrifter brukar for å kartleggje preferansane til kundesegment i marknaden. Sjølvsagt vil det vera nyttig for kommunestyra å vita kva innbyggjarane meiner, men i vår styringsordning er innbyggjarane ikkje kundar. Dei er heller ikkje ein høyringsinstans via telefonintervju. Dei er borgarar med rettar og plikter i eit politisk fellesskap.

Det avgjerande politiske frå Sanner si side ligg i å redusere eller stengje for veljarane si makt ved å overføre denne makta til andre. Det gjeld fylkesmennene som Sanner og regjeringa vil gi ei sentral rolle for å «teikna kommunekartet på nytt». Dette gjeld òg ordførarar og kommunestyrerepresentantar ― dei som Sanner no oppmodar om «å vise lederskap»; det vil seie dels ved å unngå å halda folkerøystingar og dels ved å omgå resultatet av røystingar der veljarane har røysta mot statsråden sine ønskje.

Statsråd Sanner handlar i samsvar med Høyres Hovedorganisasjon som i brev av 4.2.2015 gav råd til sine ordførarar, gruppeleiarar, byrådsmedlemmer og fleire om korleis dei bør argumentere når det lokalt kjem forslag om folkerøystingar: «Vi har … utarbeidde et notat som inneheld en rekke gode argumenter for kvifor lokale folkeavstemninger i dette spørsmålet ikkje er noka god ide». Notatet har tittelen «Argumenter mot folkeavstemninger ifm Kommunereformen». Innbyggjarundersøkingar vert sterkt tilrådd.

Valet mellom innbyggjarundersøking og folkerøysting er særleg viktig fordi dei byggjer på og fremjar ulike oppfatningar og praksisar når det gjeld demokrati.

Innbyggjarundersøkingar vert gjennomført som telefonintervju. Dei intervjua svarar på spørsmål dei er lite førebudde på. Dei vert òg «tvinga» til å svare ved å velje ein av fleire svarkategoriar som er bestemt og uttenkt av forskarane. Dei som blir intervjua blir òg forstått som å kunne ha eintydige standpunkt om mål for utviklinga av kommunen, så vel som klare oppfatningar om mål-middelsamanheng.

Slik blir dei gitt evner som knapt nokon av oss har. Svara i svarkategoriane som den intervjua i telefonen har erklært seg mest einig eller ueinig i, vert summert saman med svara som dei andre intervjua har gitt. Summen av svara på spørsmål som er konstruert og gitt på denne måten, er det som så blir innbyggjarane sitt standpunkt.

Folkerøystingar har røter i det klassiske synet på politikk og er langt på veg ein motsats til spørjeundersøkingar. Som ein vesentleg premiss for folkerøystingar ligg forståinga av at menneske både skaper og får meiningar gjennom personlege erfaringar og ved oppleving av og samhandling med andre menneske og deira aktivitetar.

Til grunn for å bruke folkerøysting ligg òg ei oppfatning av korleis vi kan forstå det å ha politiske standpunkt: Slike standpunkt vil kome ut av grundig tenking og kome til uttrykk i ei politisk handling eller i handlingsorientert debatt. Svara som vert gitt i telefonintervju på spørsmål med lukka svarkategoriar laga av andre på førehand vil derfor skåre lågt som uttrykk for politiske standpunkt.

Har Jan Tore Sanne vært ute med malerkost?

I ei folkerøysting skal ein gjerne velje mellom to klare alternativ, oftast ja eller nei. Dei må møte i eit røystelokale og må gjennomføre valhandlinga i ein samanheng som ber bod om alvor og ansvar. Slik er deltakinga i ei folkerøysting meir forpliktande enn å bli telefonintervjua. Gjennom valkampen og den offentlege debatten som følgjer med blir argument og oppfatningar sett opp mot kvarandre. Standpunkt blir offentleg prøvde. Nokre vert stadfesta og får støtte. Andre blir forkasta. Veljarane blir meir interesserte og vert aktørar. Dei vert borgarar som tek politiske standpunkt — individuelt og kollektivt.

Gjennom lovverket, politisk praksis og konsolideringa av ein demokratisk kultur er styringsordninga vår institusjonelt forankra som eit demokrati. Kommunane er ein del av styringsordninga. Innbyggjarane i ein kommune er medlemmer i lokalsamfunnet (a) som deira kommune omfattar. Både innbyggjarane og deira lokalsamfunn er underlagde konsekvensane av kommunen som styringsordning.

Morten Myksvoll om folkeavstemninger:

Etter vår styringsordning er det eit mistak å forstå innbyggjarane som kundar, og det er i beste fall uttrykk for «demokratisk underskot» ved den tankegang at ein «involverer innbyggerne» ved at innleigde meiningsmålingsfirmaer i telefon stiller eit lite utval nokre spørsmål om velferdstenestene i kommunen. Dei er borgarar — medlemmer i kommunen som politisk fellesskap.

Det er i denne samanhengen at tydinga av «å snakka ned» og aktivt øva motstand mot folkerøystingar så vel som å argumentere for å erstatte folkerøystingar med innbyggjarundersøkingar basert på telefonintervju, blir særleg tydeleg. Slik vert det klart kva for verdiar og interesser statsråd Sanner og Høyre utfordrar.

Striden om kommunereforma skjer på fleire frontar. Med statsråd Sanner i sjåførsetet er prosjektet blitt ei reform som organiserer innbyggjarane vekk frå å kunne bruka si makt som borgarar. Statsråden skuvar i staden fram fylkesmenn og ordførarar som han vil skal dansa etter hans musikk. Striden på dette frontavsnittet gjeld borgaren si makt og sin rett - borgaren som politisk institusjon.