”Det er spesielt at 13 prosent av somaliske familiar, som har rømt frå det heimlandet sjølv, frå eit styre som ikkje me ønskjer, og så sender dei ungane sine tilbake til dette”. Dette seier barne-, likestillings- og inkluderingsminister Solveig Horne (Frp) i NRK-programmet Dagsnytt Atten den 7. april, der ho er invitert til å kommentere ein ny forskingsrapport. Ifølgje den same rapporten er utsegna feil. Det kan vere på sin plass med ei oppklaring her.

Nyansert rapport

Vi har fått ein interessant, grundig og nyansert rapport om transnasjonal oppvekst. Hilde Lidén, Anja Bredal og Liza Reizel frå Institutt for samfunnsforsking har undersøkt temaet om lengre utanlandsopphald blant barn og unge med innvandrarbakgrunn. Dei har samla tal på kor mange norske barn med innvandrarbakgrunn som i eit eller fleire år av barndommen går på skule og bur i land utanfor Noreg, anten saman med slektningar eller med ein eller begge av foreldra. Barn med somalisk bakgrunn toppar denne statistikken.

Foreldra sine motiv varierer

Foreldre er intervjua om motiv for slike arrangement, og barn er intervjua om erfaringane sine med dette. Foreldra sine motiv varierer. Det varierer også om barn og foreldre syns at dette vart ei god ordning. Men det er ikkje sjølve ordningane eg vil kommentere her. Det er ministeren sin framstilling av tal og fakta, og kva verknad dette kan få.

Feil frå Horne

Horne kjem med feil opplysningar om fakta i rapporten. Det er også uheldig at utsegna er eigna til meir stigmatisering av ei gruppe som ofte er negativt framstilt i norske media: familiar med somalisk bakgrunn. For kva er den naturlege konklusjonen på det ministeren seier? Jau, anten sender familiane barna til den utrygge staden dei flykta frå, eller så var det ingen grunn for familien til å flykte derfrå! Begge deler vil på kvar sin måte stigmatisere og mistenkjeleggjere flyktningfamiliar.

Sender familiane barna til den utrygge staden dei flykta frå?

Ifølgje rapporten hadde 13 prosent av norske barn med somalisk bakgrunn opphald i utlandet med eller utan foreldre, men dei fleste av desse var i land utanfor Somalia. Den største gruppa i Storbritannia, mange i Kenya. Maksimum ein tredjedel hadde opphald i Somalia.

I statistikken figurerer Somalia som eitt land, men tryggleiksmessig er det delt i to. Somaliland i nord har sjølv erklært seg som eigen stat, men er formelt ein del av Somalia. Somaliland og Puntland i nord og aust blir i rapporten omtalt som relativt trygge. Det er barn sine opphald i desse områda som blir omtalt. I starten av borgarkrigen raste den også i nord, og difor bur det flyktningar derfrå i Noreg. Dei kom medan det framleis var krig der. Situasjonen i denne delen av opphavslandet har endra seg. I det utrygge sørlege Somalia derimot, herjar framleis Al-shabaab.

Maksimum ein tredjedel hadde opphald i Somalia

Oppsummert: Kun ein tredjedel av dei 13 prosent Horne omtaler, oppheld seg i Somalia. Dei bur som nemnt i eit område omtalt som trygt. To tredjedelar oppheld seg utanfor Somalia. Slik blir situasjonen skildra i rapporten, og dette skil seg markert frå Horne si skildring.

Så svaret er: Nei, dei omtalte barna oppheld seg ikkje under slike tilhøve som foreldra flykta frå.

Stigmatiserande

Den andre stigmatiserande konklusjonen som Horne si utsegn lett kan skape, er at flukta ikkje var nødvendig. Eg har nemnt at situasjonen har endra seg i Somaliland. Dette er også tilfelle for ein del flyktningar i Noreg frå andre land. Flukta skjedde i ein krigssituasjon, men situasjonen i heimlandet har endra seg. Eit tredje spørsmål melder seg då naturleg:

Dersom det er trygt der, kvifor returnerer då ikkje heile familien? For oss som ikkje har bakgrunn med krig og flukt, kan reknestykket sjå enkelt ut:

Familie flykta frå farleg land.

Land er ikkje lenger farleg.

Familie kan returnere til ikkje lenger farleg land.

I forskingsprosjektet eg arbeider med, foreldreskap i eksil, møter eg foreldre frå Somalia, Irak og Afghanistan. Ein del av desse foreldra skulle inderleg ønskje det var så enkelt som reknestykket ovanfor antydar. Mødrer og fedrar som kjem frå ikkje lenger fullt så farleg land, er ofte opptekne av temaet om mogleg retur. Nokon tenkjer på dette frå tid til anna. Andre tenkjer på det kvar dag. Kvifor reiser dei då ikkje?

Familiar i endring

Svaret er samansett og forskjellig frå familie til familie, men har oftast slik overskrift: Den familien som kom til Noreg for 10— 15 år sidan, er ikkje den same som i dag. Heldigvis, kan vi seie med eit integreringsblikk. Smerteleg sant, vil ei mor eller ein far seie som framleis strevar med å finne seg til rette i Noreg. For er du mor eller far, kan du ofte ikkje tenkje berre på deg sjølv. Ein far seier det slik: «Vi er på ein måte fengsla. Vi har ingen utveg frå det. Fordi alle barna studerer her». Nokre av barna hans har hatt heile skulegangen sin i Noreg, og dei eldste har hatt all sin høgre skulegang her. Foreldra tenkjer på retur kvar dag, men for dei fleste sønene og døtrene er det utenkjeleg å returnere.

Då returnerer du ikkje til heimlandet, sjølv om du lengtar kvar dag

I andre familiar har det kome barnebarn. Foreldra kom ein gong nye til Noreg med ein liten eller stor barneflokk, medan storfamilien anten var i heimlandet, framleis på flukt eller spreidd i ulike eksilland. Overgangen til kjernefamilie utan støtte i storfamilien, var smerteleg. No kan dei sjølve vere dei nære besteforeldra som dei og borna sakna så sårt den gongen. Då returnerer du ikkje til heimlandet, sjølv om du lengtar kvar dag.

Komplekst bilete

Familiar forandrar seg også ganske enkelt ved at nye barn blir fødde og at alle barn blir eldre. På denne vegen har tilpassinga til det norske samfunnet sett sine spor i alle familiemedlemmene, gjerne på ulikt vis. Ein del av foreldra eg har intervjua, er godt forankra i norsk arbeidsliv. Enkelte har brukt ufattelege krefter på å ta utdanning på nytt i Noreg. Familien som ein gong flykta, er annleis i dag på så mange vis.

Erfaringane foreldra deler med meg, gjev nærbilete av kreftene dei brukar på livet som flyktningfamilie i Noreg. Biletet er komplekst, og det går betre når ein blir heia på. Negativ omtale bygd på faktafeil gjer kvardagen tyngre.