Klimaet, eliten og det bilkøyrande folket

Klimakrisa blir uløyseleg viss ho endar i klassekamp.

Publisert: Publisert:
Hans K. Mjelva
Kommentator i BT

OPPRØR: Kledd i gule refleksvestar har franskmenn tatt til gatene dei siste vekene, i protest mot nok ein auke i drivstoffavgiftene. Dei er ikkje mot klimatiltak, men mot at folk med dårleg råd skal ta heile rekninga, skriv BT-kommentator Hans K. Mjelva Foto: Bob Edme, TT NYHETSBYRÅN

Menneskas forsøk på å hindre ei klimakrise haltar vidare. Laurdag kveld vart forhandlarane på klimatoppmøtet i Polen samde om reglane for korleis ulike lands klimatiltak skal målast og kontrollerast.

No, som før, står det vanskelegaste att: Sjølve tiltaka.

Medan forhandlarane kløyvde ord i Katowice, demonstrerte tusenvis i gatene Paris. Desse demonstrasjonane illustrerer problema verdas leiarar vil få, når dei kjem heim til kvardagen og skal få ned utsleppa.

Protestane til «dei gule vestane» i Frankrike vart utløyst av at regjeringa nok ein gong ville auke avgiftene på bensin og diesel. Dei siste fem åra har dieselavgifta auka med 2,50 kroner. I tillegg har marknadsprisen på drivstoff auka.

Den franske presidenten, Emmanuel Macron, droppa det nye avgiftshoppet. Men demonstrasjonane held fram. For dei handlar om langt meir enn drivstoffavgifter. Dei handlar om årevis med elendig lønsutvikling og arbeidsløyse i dei lågare sjikta i det franske samfunnet, og ein president som har gjeve skattelette til dei rike.

USAs president Donald Trump, som hadde sendt ein delegasjon til Polen for å argumentere for at kol er framtida, tok opptøyane i Frankrike til inntekt for sitt syn om at både klimaavgifter og Parisavtalen er feil.

Men «dei gule vestane» er ikkje mot klimaavgifter. Dei er berre mot at folk med dårleg råd og få alternativ til bilen skal ta heile rekninga. I eit opprop dei publiserte 23. november, foreslår dei til dømes at ein innfører klimaavgifter på drivstoff til skip og fly.

Dramaet i Frankrike illustrerer eit av hovudproblema verdas politikarar står framfor: Skal dei ha ein sjanse til å lykkast må dei auke prisen på karbon og klimautslepp ganske mykje. Det blir det vanskeleg å folk med på, ikkje minst om dei ser på avgiftene som sosialt urettferdige.

Frankrike illustrerer òg at dette blir endå vanskelegare om den øvrige politikken skaper for store økonomiske forskjellar.

Macron på si side prøver å få fart på den franske økonomien med sine reformer. Men skattelette for bedrifter og formuande er vanskeleg å gjennomføre utan at det samstundes aukar dei økonomiske forskjellane, og dermed blir sett på som at dei rike karar til seg endå meir.

Når staten så hentar inn att inntekter frå det breie lag gjennom drivstoffavgifter, er det duka for trøbbel.

Sjølv i Noreg, der dei økonomiske forskjellane framleis er relativt små, har klimatiltak på vegane skapt reaksjonar langs linjene rik-fattig, elite-folk, by-land.

Når Senterpartiet argumenterer mot auka dieselavgifter, treff det mange i distrikts-Noreg som ikkje har noko alternativ. På same måte treff Frp og Rødt folk med dårleg råd rundt byane, når dei kjempar mot bompengar.

Politikarar frå andre parti gjer både seg sjølv og klimasaka ein bjørneteneste med å oversjå slike problem. Samstundes er det mange med god råd som gøymer seg bak åleinemødrer og fattigfolk, ikkje minst i bompengediskusjonen.

I tillegg har du dei som ikkje trur klimaendringane er menneskeskapte i det heile, som det ikkje er håp for. Dei har ein god alliert i Donald Trump.

Eit av dei meir deprimerande resultata av klimatoppmøtet i Katowice var at dei ikkje klarte å bli samde om slutte seg til den siste rapporten frå FNs klimapanel, ikkje minst fordi USA saboterte.

Rapporten viser konsekvensen av å styre mot 2 i staden for 1,5 grader oppvarming. Mellom anna vil alle verdas korallrev døy.

Held vi fram som vi driv på no, vil kloden bli tre gradar varmare i 2100, kanskje meir. Nyleg melde det internasjonale energibyrået IEA at verda truleg vil setje ny rekord i CO2-utslepp i 2018, så det går ikkje akkurat rett veg.

Slike utsikter gjer at verdas politikarar må tenkje nytt, om dei vil ha folket med seg og unngå å kaste dei i hendene på ansvarslause populistar.

Den amerikanske klimaforskaren James Hansen har foreslått å gje inntektene frå karbonavgifter tilbake til folket, såkalla Karbonavgift til fordeling (KAF). Canada har hatt ei KAF-liknande ordning i provinsen British Columbia sidan 2008, og vil neste år innføre det i resten av landet.

Ei KAF-ordning kan justerast slik at dei som ikkje så lett kan unngå å bruke fossilt drivstoff, som til dømes dieselbilkøyrande folk i distrikta, får meir pengar enn byfolk med godt kollektivtilbod. Samstundes blir òg bygdisane motivert til å kutte ned på bilbruken, og eventuelt skaffe seg ein dyr elbil med lang nok rekkevidd.

KAF høyres i utgangspunktet ut som ei drøymeløysing. Rett utforma kunne det hindra at akkurat drivstoffavgifter utløyste opprøret i Frankrike. Sjølv om Macron truleg ville fått eit opprør mot seg uansett, ville i alle fall ikkje folk kunne seie at akkurat drivstoffavgifta tek pengar frå dei fattige for å gje skattelette til dei rike.

KAF er difor ein måte å gjennomføre karbonavgifter som kan vere spesielt godt eigna i samfunn med store økonomiske forskjellar og låg tillit til staten og dei styrande.

Men i Noreg? Det nærmaste vi har kome franske tilstandar var bompengeopprøret i haust. Men bompengefloken kan ikkje løysast av ei KAF-ordning, fordi pengane jo skal brukast til å finansiere vegar og kollektivtrafikk. Dei kan ikkje delast ut til folket.

Slik er det òg med dagens drivstoffavgifter: Dei går rett inn i statskassa, og blir brukt til å betale for velferd, vegar og slikt. Deler ein ut desse pengane til folk direkte, må staten hanke inn pengane på ein annan måte eller kutte i velferd og anna offentleg pengebruk.

I Noreg kan ei slik kontant utbetaling òg kollidere med den såkalla arbeidslinja, altså at det ikkje skal vere for lønsamt å la vere å arbeide.

Så kanskje passar ikkje KAF for det norske systemet, akkurat som borgarløn ikkje gjer det. Vi har allereie ein god politikk for å kombinere sosial utjamning med økonomisk vekst og omstilling.

Men likevel: karbonavgiftene må auke radikalt om verda skal avgrense oppvarminga til «godt under» 2 grader, som det heiter i Parisavtalen. Bråket om bensinavgift og flyseteavgift i 2016 viser at det kan bli politisk vanskeleg i Noreg òg. Då kan ein variant av KAF òg tvinge seg fram.

For er det ein ting demonstrasjonane i Paris og kalamitetane i Katowice viser, så er det det vil krevje svært mykje politisk kløkt og nytenking om verda skal unngå ei global klimakrise.

Publisert: