Kurdisk exit

Ikkje før Irak har samla territoriet sitt etter IS sine herjingar, vert dei igjen trua av oppsplitting. Denne gongen kan det vere permanent.

Morten Myksvoll
Redaktør i tyrkiskpolitikk.no og tidligere Frp-politiker

Masoud Barzani er den første, og til no einaste, presidenten i den kurdiske sjølvstyreregionen i Nord-Irak. Valperioden hans gjekk ut i 2013, men han er framleis president. Karim Kadim / NTB

Den kurdiske sjølvstyreregionen i Nord-Irak (KRG) skal halde ei folkeavrøysting i september, for å seie ja eller nei til å bryte ut frå Irak, og etablere seg som ein sjølvstendig stat. Konflikten mellom Bagdad og Erbil har vart i mange tiår, men sjølvstyreregionen er eit resultat av det amerikanske flyforbodet etter Gulf-krigen i 1991. Flyforbodet hindra Saddam Hussein å angripe Nord-Irak. Flyktningar kunne returnere der det vart mogeleg å opprette ein semi-autonom region.

Masoud Barzani er den første, og til no einaste, presidenten i KRG. Barzani er omstridt, blant anna fordi han fekk hjelp frå Saddam Hussein til å drive ut opposisjonspartiet PUK frå det jamne 1992-valet. Trass i at valperioden hans gjekk ut i 2013, er han framleis president. Valperioden hans vart forlenga av parlamentet til 2015, men i dag er parlamentet ute av funksjon.

Kort tid før IS overtok Mosul frå Irak i 2014, utan særleg motstand frå hæren, planla Barzani å bryte ut frå Irak. IS gjorde det umogeleg, men den irakiske hæren si manglande kampvilje styrkja ønskjet om sjølvstende. I dei etterfølgjande kampane har den kurdiske peshmerga-styrken stått for store territorielle sigrar over IS – så store at dei ikkje fekk vere med i slaget om Mosul.

Les også

Tusener av sivile reddet ut av Mosul

Dei internasjonale konsekvensane av kurdisk sjølvstende kan bli store. Irak er sjølvsagt mot. I 2014 kutta styresmaktene i Bagdad overføringane til KRG. Nord-Irak har store oljeinntekter, og dei som KRG hadde rett på, måtte via Bagdad først. Det var denne pengekrana som stoppa opp. I eit forsøk på å omgå sentralmakta, frakta kurdarane olje med tankbilar via Tyrkia, og så vidare på ein oljetankar. Planen var å selje olja, verdsett til om lag $100 millionar, i Texas.

Viss oljehandelen lukkast, ville det vere eit stort steg på veg mot sjølvstende, då KRG ville vist at dei kunne klare seg utan Irak. Slik gjekk det ikkje. USA sette oljetankaren i arrest, og nekta dei å selje olja. Etter fleire månader fekk oljetankaren forlate Mexico-gulfen, og skal ha seld olja til Israel. Dei kraftige kampane mot IS gjorde likevel at KRG ikkje kunne fortsette utbrytingskampanjen.

Les også

– Vi må forstå suksessen IS

No er kampen for sjølvstende for alvor tilbake. Til no har ingen land uttrykt støtte til planane, og fleire, blant anna USA og Storbritannia, seier at det uansett er feil tidspunkt, fordi det vil distrahere frå kampen mot IS. Den er, i alle høve når det gjeld det territorielle, så godt som over, men det er legitime bekymringar for kva som skjer når IS faktisk er vekke. Det er store område som har vore IS-kontrollerte, som må gjenoppbyggast, og terrorgruppa etterlet seg eit stort maktvakuum som må fyllast.

Lærdomen frå IS i Irak er likevel at sentralmakta har vore svært lite kapabel til å hamle opp med grupperinga, medan KRG har klart det rimeleg godt.

Tyrkia hjelpte kurdarane med å forsøkje å selje olja si, og gjer det igjen. Den italiensk-registrerte oljetankaren Neverland forlét den tyrkiske hamnebyen Ceyhan 21. juni, og er no passert Gibraltar på veg mot USA. Skipet fraktar olje frå KRG, men destinasjonen er ikkje heilt bestemt. Dei ventar på ordre. Forsøket på oljehandel samsvarar med det nye forsøket på å halde ei folkeavrøysting. Tyrkia er uttalt motstandar av kurdisk sjølvstende i Irak, trass i at relasjonane er mykje betre mellom Ankara og Erbil, enn mellom Ankara og Bagdad.

Les også

Aktivister: Mange sivile drept da IS-fengsel ble bombet i Syria

Frykta for ein kurdisk stat i Syria og deretter i Tyrkia, er nok så store, at Tyrkia ikkje ønskjer at samarbeidspartnaren deira i Irak skal bryte ut. Dette trass i at konflikten mellom kurdiske styresmakter i Irak og Syria er svært betent, og Barzani er jamnleg ute og fordømmer terrorgruppa PKK, som har basar i Nord-Irak og driv geriljakrig i Tyrkia.

Viss avrøystinga vert halden i september, så vil ikkje eit eventuelt ja bety sjølvstende umiddelbart. Det Barzani ønskjer seg er eit ja, for å styrke seg i forhandlingane med Irak, om både økonomi, grensetrekking post-IS og sjølvstende.

Grensene blir svært viktige. På grunn av krigen mot IS, kontrollerer KRG no større område enn det dei faktisk har styresmakt til. Dette inkluderer dei oljerike områda i Kirkuk. Dette er territorium dei ikkje ønskjer å gi frå seg, uavhengig av spørsmålet om sjølvstende.

Avrøystinga vil òg handle om framtida til Barzani, for eit ja vil gje han legitimitet til å fortsette å styre KRG. Opposisjonen murrar, og det er stor usemje om avrøystinga bør avhaldast. Dei aller fleste er for sjølvstende, men ønskjer ikkje å styrkje den omstridde presidenten deira samtidig. Ein klassisk maktkamp, altså.