Rebelske Ruth

Ein 83 år gamal høgsterettsdommar er blitt kultfigur i USA. No som Donald Trump skal utnemne dommarar, blir det lenge til neste gong.

Publisert: Publisert:
Eirin Eikefjord
Kommentator i BT

KULTSTATUS: Den 83 år gamle høgsterettsdommaren Ruth Bader Ginsburg har fått kultstatus i USA og unge feministar begynte å tatovere seg med portrettet hennar. Foto: JOSHUA ROBERTS / SCANPIX

Finst det eit godt, norsk ord for schoolmarmish?

Skolefrøkenaktig, kanskje. Eller prippen.

Slik har ho iallfall blitt omtalt, den 83 år gamle Ruth Bader Ginsburg. Men det var før høgsterettsdommaren fekk kultstatus i USA og unge feministar begynte å tatovere seg med portrettet hennar.

No er ho vel så kjend som The Notorious R.B.G.

Ginsburg fekk plass blant dei ni dommarane i The US Supreme Court i 1993, som den andre kvinna i historia. Amerikansk høgsterett har stor kraft til å påverke både lovar og politikk, og Ginsburg er dermed ei av dei mektigaste kvinnene i USA.

Korleis har ho kome dit?

I den nye boka si, «My Own Words», siterer Ginsburg kollegaen Sandra Day O’ Connor – den aller første kvinnelege høgsterettsdommaren:

«For både menn og kvinner er første skritt på vegen til makt å bli synleg for andre, for så å stille opp med eit imponerande show.»

Ruth Bader Ginsburg har klart begge delar.

Det var 25. juni 2013. Høgsterett handsama Shelby County v. Holder, som handla om The Voting Rights Act. Den hindrar statane i å endre vallovene sine, og sikrar dermed stemmerett for minoritetar.

Dei ni dommarane i høgsterett delte seg 5-4. Rasisme er grovt sett ein tilbakelagt fase i USA, meinte den konservative justitiariusen John Roberts. Han fekk fleirtalet med seg på å hòle ut regelen.

Kan hende var Ginsburg særleg krigersk på den tida. Ho var 80 år og nyleg operert for kreft. Det siste døgnet hadde ho lese to dissensar høgt i retten. Det skjer ikkje ofte.

Også denne dagen hadde Ginsburg på seg den særprega dissenskragen sin, ein tung blondekreasjon. Showet var i gang.

ILLUSTRASJON: MARVIN HALLERAKER

Hybris, kalla ho fleirtalet sitt votum. Det som stod på spel, var noko som ein gong starta som ein draum: Likskap for alle.

Å drepe The Voting Rights Act fordi ho hadde verka for bra, var som å kaste vekk paraplyen midt i ein regnskyll fordi ein ikkje blir våt, sa Ginsburg.

På berre nokre dagar hadde ho markert seg sterkt i saker om kvotering, diskriminering og rasisme. Med raspande stemme og subtile referansar til Martin Luther King, uttrykte Ginsburg det raseriet mange unge amerikanarar kjende.

Alle på internett var sinte samstundes, sa Aminatou Sow. Ho er ein av DC-hipsterane som etter den fyrrige dissensen posta eit bilete av Ginsburg med ei krone, og teksten «Can’t spell truth without Ruth».

Samstundes la den 24 år gamle jusstudenten Shana Knizhnik ut ein hyllest som spelte på det spøkefulle klengenamnet Notorious R.B.G.

Så tok internett over regien. R.B.G gjekk viralt. Eit ikon var skapt.

Notorious R.B.G. spelar på referansen til rapparen Notorious B.I.G. Humoren ligg i kontrasten, som Knizhnik seinare skriv i boka «Notorious R.B.G: The Life and Times of Ruth Bader Ginsburg».

Den feite, bråkete, kriminelle rapparen. Den stillfarne, vevre elitebestemora.
Og likskapen mellom dei: Overlegen prosa, og evna til å slå frå seg verbalt.

Sidan R.B.G blei ei viral merkevare, har den vesle dommaren med briller og blondekrage dukka opp på tatoveringar, t-skjorter og handlenett. Ginsburg er blitt A-kjendis og klikkvinnar.

Folk kler babyane sine ut som henne på Halloween. I amerikanske barar kan du drikke Notorious R.B.G-cocktail. Natalie Portman skal spele henne på film, og Naturhistorisk museum har kalla ein heil insektrase opp etter ho. Ilomantis ginsburgae heiter den.

Ginsburg er også opphavet til Cartoon Network-helten Wrath Hover Ginsbot – «appointed for life to kick your butt».

Bak all staffasjen ligg sjølvsagt eit større alvor: Ginsburg er blant dei som har kjempa fram like rettar, både i rettssalen og i sitt eige liv.

Work-life balance var eit omgrep som ikkje var oppfunne då ho starta på law school i 1956. Kvinner gjekk ikkje på law-skular. Dei var ikkje advokatar, ikkje professorar og ikkje dommarar.

Ginsburg var alt dette. Men ho fekk mindre løn fordi ho var kvinne. Ho måtte skjule at ho var gravid for å få ny kontrakt. Og ho har alltid måtta prestere mykje betre enn menn for å få dei same jobbane.

Vegen til høgsterett er ei forteljing om motgang og sexisme. Slik er Ginsburg si livshistorie også historia til den amerikanske kvinnerørsla og den seige kampen fram mot like rettar for alle.

Sjølv takkar ho mora, som gjorde lesing til ei glede. Ho takkar også litteraturprofessoren sin, Vladimir Nobokov (Lolita), som lærte henne at dei rette orda kan gjere enorm skilnad.

Og ikkje minst: Bak kvinner med suksess, står ofte ein raus mann.

Eg har hatt meir enn litt flaks i livet, skriv ho, men ingenting kan sidestillast med ekteskapet med Martin D. Ginsburg.

Om R.B.G var forut for si tid, er det ikkje tvil om at den vittige skattejuristen Marty var det. I 56 år levde dei i eit jamstelt ekteskap. Ho har ikkje laga middag sidan 1980. Han gav henne plass til å skinne. Ho hadde aldri blitt dommar i høgsterett var det ikkje for han, skriv ho.

Sjølvsagt får ingen den mest prestisjetunge jobben i Amerika på grunn av mannen sin.

R.B.G er ekstremt hardtarbeidande, smart og grundig. Ei scene frå Notorious-boka seier ein del om kor rasjonell og pragmatisk ho også må vere.

Då sonen James var to år, fann hushjelpen han skrikande, med djupe brannsår i ansiktet. Ungen hadde fått i seg etsande avlaupsrens.

Dette var på den tida då Ginsburg var ei working mom, noko som var for skjellsord å rekne.

Som arbeidande mor, var ho ikkje frå seg av anger for at ho ikkje var til stades den gongen? ville forfattaren vite då ho seinare blei intervjua til boka «Women Lawyers at Work».

Jau, svarte Ginsberg lakonisk. Men den eigentlege tabben var vel at ho ikkje hadde fjerna avlaupsrensen.

Når Ginsburg blir beden om å gje råd, pleier ho å seie det same som svigermora: I alle gode ekteskap hjelper det å vere litt døv.

Det rådet har Ginsburg fulgt på jobben òg. Ho har høyrt og ignorert mykje. Men for Ginsburg gjekk grensa ved Donald Trump.

Ho kalla han ein faker, midt i valkampen. Han er eit stort ego utan substans, sa ho. Den dagen han blei vald til president, stilte ho i retten med dissenskragen sin, som ein stille protest.

Trump står for alt Ginsburg har kjempa mot: mannsjåvinisme, diskriminering og dumskap. No er det han som skal utnemne dommarar til The Supreme Court.

Det gir henne endå ein grunn til å fortsette si notoriske gjerning. For ein ting er sikkert: Han vil ikkje velje nokon ny R.B.G.

Publisert: