Trump er blitt beskytta av systemet

Varselet som kan felle USAs president Donald Trump er eit resultat av éin persons samvit.

Morten Myksvoll
Kommentator i BT

PRESSA: Vegen fram til riksrett er lang, men det var langt frå gitt at saka i det heile tatt skulle bli kjend. Systemet rundt president Donald Trump har nemleg motarbeidd varslinga i alle ledd, skriv Morten Myksvoll. Leah Millis, AP/NTB Scanpix (Arkiv)

Det har gått ei veke sidan varselet som skuldar president Donald Trump for alvorlege lovbrot vart offentleg. Kongressen har starta ei etterforsking som i teorien kan føre til at Trump vert fjerna som president.

Då er det lett å lene seg tilbake og seie at systemet fungerte. Det er naivt.

For varslarsaka er òg historia om korleis mange innanfor systemet prøvde å hindre at informasjon om presidentens mogelege lovbrot vart offentleg kjent.

Demokratiske institusjonar er avhengig av menneske for å fungere. Institusjonane er ikkje mekaniske einingar som automatisk reagerer når noko gale skjer.

Tvert imot er mange amerikanske institusjonar så djupt politiserte at dei nektar å reagere når det skjer eit lovbrot som involverer presidenten.

Les også

Trump ba om gransking av Biden i samtale med Ukrainas president

Sjølve varselet handlar om korleis Trump brukte økonomisk støtte til Ukraina som eit forhandlingskort for å få landet til å etterforske sonen til Joe Biden. Biden leiar akkurat no kampen om å bli demokratanes presidentkandidat.

Det er ulovleg for amerikanske politikarar å vinne val med hjelp av utanlandske styresmakter.

Det kvite hus stadfesta sjølv mange av påstandane då dei publiserte eit samandrag av telefonsamtalen mellom Trump og Ukrainas nye president Volodymyr Zelensky. Den fann stad i juli.

Varslaren skriv at det er mange som visste om samtalen, og mange forstod kor alvorleg innhaldet var. Difor vart samtalen låst ned i eit hemmeleg arkiv meint for militær informasjon. Likevel er det ingen andre enn varslaren som melde frå.

Systemet rundt presidenten har motarbeidd varslinga i alle ledd. Og det er langt frå gitt at saka i det heile tatt skulle bli kjend.

RINGDE: Det var telefonsamtalen mellom Ukrainas president Volodymyr Zelensky (t.v.) og Donald Trump i juli som starta prosessen som kan føre til at Trump må gå av som president. Her møttest dei under generalforsamlinga til FN i september. JONATHAN ERNST, NTB SCANPIX (Arkiv)

New York Times publiserte laurdag ei sak der det kjem fram at varslaren arbeider i etterretningsorganisasjonen CIA, og at personen tidlegare har jobba i Det kvite hus.

Artikkelen har fått mykje kritikk, fordi den ifølgje kritikarane går langt i å identifisere varslaren. Men avisa skriv ingenting som Det kvite hus ikkje allereie visste.

Det var nødvendig å fortelje kvar varslaren arbeider, for å fortelje historia om korleis varselet vart forsøkt stoppa, fortel New York Times-journalist Julian Barnes i podkasten The Daily.

Før varslaren skreiv klagen, prøvde han å seie frå internt i CIA. Via ein kollega varsla han CIAs øvste internjurist. CIA varsla deretter Det kvite hus.

Det kvite hus visste difor at personen bak varselet arbeidde i CIA, allereie før varselet var sendt.

Les også

Trumps advokat i sentrum av Ukraina-kontroversen

Då endra varslaren strategi, og skreiv ei klage til generalinspektøren for etterretninga. Det kontoret kontrollerer dei 16 etterretningsorganisasjonane i USA, inkludert CIA.

Men då USAs etterretningssjef Joseph Maguire spurte justisdepartementet om råd i saka, kjente dei allereie til klaga. Fordi Det kvite hus hadde blitt varsla.

Prosedyren tilseier at eit formelt varsel skal sendast vidare til Kongressen, men det stoppa justisdepartementet. Ingenting ulovleg hadde skjedd, påstod departementet. Det er ekstra alvorleg, sidan varslaren meiner at justisminister William Barr har vore involvert i kommunikasjonen med Ukraina.

Systemet beskytta Trump på to separate felt. Det er ein systemfeil.

HØYRING: Den fungerande etterretningssjefen i USA, Joseph Maguire måtte vitne for etterretningskomiteen i Representantanes Hus, etter at varselet han holdt tilbake vart kjent. LEAH MILLIS, Reuters/NTB scanpix (Arkiv)

I første omgang feila systemet fordi CIAs varslingsrutiner tilsa at dei skulle kontakte Det kvite hus. Men når det er presidenten som er skulda for å ha gjort noko ulovleg, vert den vanlege tenestevegen meir problematisk.

Alle som hadde handtert varselet til no, arbeidde for byrå som er underlagt presidenten. Varselet vart først og fremst handtert som ei politisk krise, sjølv av justisdepartementet.

I andre omgang feila den formelle varslingsprosessen, fordi presidentens menn sette bremsene på.

Varselet var først kjent då generalinspektøren kontakta Kongressen, og gav beskjed om at det hadde vore eit varsel. Når dei folkevalde i etterretningskomiteen ikkje fekk varselet oversendt, forstod dei at det hadde stoppa opp.

Då var det umogeleg å halde varselet tilbake lenger. Men Trump-administrasjonen prøvde hardt. No startar etterforskinga i Kongressen, og fleire av dei involverte i Ukraina-saka er venta å måtte vitne snart.

Ingen amerikansk president er blitt frådømt vervet sitt gjennom riksrett. Senatet har berre stemt over fjerninga av presidentane Andrew Johnson i 1868 og Bill Clinton i 1999. Tiltalane fekk ikkje to tredjedelar av Senatet med seg, så begge vart sitjande.

Regelverket eksisterer, men riksrett er eit uprøvd system mot presidentar.

Richard Nixon gjekk av i 1974 då det vart tydeleg at han ville blitt kasta etter Watergate-skandalen. Støtta hans blant republikanarane var vekke. Trump har framleis partiet sitt i ryggen.

Les også

Giuliani stevnes av Demokratene i Kongressen

I dagens senat må minst 20 republikanarar støtte avsetjinga av Trump for at han må gå av.

Demokratane veit at det er nesten umogeleg å kaste Trump. Den sikraste måten dette kan endre seg på, er om republikanske veljarar snur ryggen til Trump.

For det er ikkje nok at presidenten har brote lova, slik den amerikanske grunnlova seier. Riksrett er partipolitikk.

Det er ikkje eit system ein kan stole på. Republikanske veljarar har til no ignorert eit heilt openbert lovbrot i samtalen med den ukrainske presidenten. Då ignorerer republikanarane i Kongressen det òg.

I dag vitnar Kurt Volker for Kongressen. Han gjekk nyleg av som USAs spesialutsending til Ukraina, og var involvert i oppfølginga av Trumps samtale med Zelensky.

Volker vitnar i strid med utanriksministerens ønskjer. Han kan sitje på meir skadeleg informasjon for presidenten.

Dersom riksretten skal ende med at Trump må gå, så er det folk som varslaren, generalinspektøren i etterretninga og vitne som Volker som utgjer den største faren for Trump – ikkje systemet som heilskap.