Det enkle er ofte det verste

Kva har mirakelkurar, Terra-skandalen og Sylvi Listhaug og andre populistar til felles?

Publisert Publisert

FOR ENKELT?: Sosiale media er doping for vår sjølvbedragerske natur. Populistiske politikarar er dei verste langarane. I Norge er Sylvi Listhaug det mest utprega eksempelet. Ho har ei eiga evne til å redusera eitkvart politisk spørsmål til eit slagord på Facebook-sida si, meiner Ingebjørn Bleidvin. Foto: Lise Åserud / NTB scanpix

  • Ingebjørn Bleidvin
    Gjestekommentator i BT
  1. Leserne mener

Det er få fundamentale sanningar innan medisinfaget.

Til dømes er den nær hundre år gamle praksisen med å konsekvent gje oksygentilskot ved hjartestans nyleg endra. Immunterapi har snudd opp ned på korleis mange kreftformer blir behandla.

På den negative sida har barn i Vesten igjen begynt å dø av meslingar grunna djupt uansvarlege anti-vaksinekampanjar.

Felles for all medisinsk utvikling er at den er treg og omstendeleg. Årevis med forsking og tusenvis av
årsverk med prøving og feiling ligg stort sett bak kvar enkelt endring.

Når ein nærmast dagleg ser kor seigt og vanskeleg det er å få til ekte, beviseleg framgang, er det ikkje rart at dei fleste skulemedisinarar er notorisk skeptiske til enkle løysingar.

Nye mirakelpiller, vedunderkurar og meistringsteknikkar kjem og går med same regelmessigheit som justisministrar frå Framstegspartiet.

Les også

Vaksinemotstandere utgjør en fare for andre

Dei fleste mirakla blømer opp lenge nok til å loppa folk for ein del pengar og så blir dei borte, overkøyrt av neste sesongs postordremirakel.

Effekten av dei fleste er på nivå med gjennomslagskrafta til miljøvernministrar frå Venstre.

Dette hindrar likevel ikkje at folk bit på igjen og igjen. Ingen er immune. Dei enkle løysingane blir ei flukt frå det me eigentleg burde gjort.

Me tek piller som «bygger brusk og smører ledda» i staden for å begynna å trena og eta sunt.

Kvifor lar me oss lura? Noko av årsaka er at menneska har to fundamentale svakheiter i måten me tenker på.

Den eine går på at me er hjelpelaust optimistiske; grunninnstillinga til hjernen er «det vil helst gå bra».

Dette blir kalla «optimisme-bias» innan psykologien, og er eit velkjent fenomen, uavhengig av rase, alder og kjønn.

Sjølv om me alle klagar og syt over sur ektefelle, sint sjef og dårleg vær, er altså hjernen innerst inne optimist.

At hjernen er programmert på denne måten er til ei viss grad
forståeleg: For å klara oss i ei vanskeleg og krevjande verd, nyttar det ikkje å gå rundt og tenka på alt som kan gå gale heile tida.

Les også

To nye tilfeller av meslinger i Norge

Den andre svakheita er stadfestingstendens. Denne mentale feilkoplinga gjer at me ubevisst trur meir på informasjon som støttar vårt syn enn på informasjon som går i mot.

Også dette er oftast ei nyttig feilkopling. Den byggjer samhald og fellesskap.

Stort sett er konsekvensane av desse to tankefellene meir positive enn negative. Dei gjer at me fungerer i kvardagen, både for oss sjølve og saman med andre.

At det moderne samfunnets svindlarar skaffar seg eit levebrød gjennom å tilby homeopati og slankepiller, må me kanskje berre leva med.

Når optimismen og stadfestingstendensen slår inn på andre felt enn personleg helse, kan det imidlertid få store konsekvensar. Nettopp difor er ting litt vanskelegare å få til på samfunnsnivå samanlikna med individ-nivå.

Me har høyringsrundar, revisorar, lovkrav, reguleringsplanar og innpåslitne journalistar; alt for å hindra at samfunnet sløsar bort pengar og ressursar slikt som er for godt til å vera sant, eller velja enkle løysingar som skaper store problem seinare.

Les også

Er det mogleg å be om eit litt meir kommunegrått kongehus?

Nokre gonger går det likevel gale. Terra-skandalen frå 2007 er eit av dei verste døma i nyare tid.

Norske kommunar blei lurt av tvilsame finansmeklarar til å investera for hundrevis av millionar i endå meir tvilsame amerikanske verdipapir. Dette skulle fiksa skrantande kommuneøkonomiar gjennom skyhøg avkastning.

Her var det både optimisme og stadfestingstendens i full blomstring, med andre ord.

Rådmenn og økonomisjefar i det ganske land let seg blenda og forføra. Det meste av pengane fordampa i finanskrisa, saman med kommunane sine barnehagar, skular og legekontor.

Dei verste utslaga av vår uvilje mot kompliserte forklaringar kjem når populistiske politikarar utnyttar den.

Langt dei fleste politikarar spelar på dette i større eller mindre grad, men populistane bygger heile sitt politiske vesen på våre behov for korte svar og enkle løysingar, utan tanke for konsekvensane.

Facebook, Twitter og Youtube forverrar det heile. Me klikkar «liker» på ting me er einige i, og dataalgoritmane serverer deretter meir av det same, i ein stadig meir intens runddans.

Sosiale media er doping for vår sjølvbedragerske natur. Populistiske politikarar er dei verste langarane.

Les også

Sylvi Listhaug: – Jeg kommer til å være veldig oljevennlig

I Norge er Sylvi Listhaug det mest utprega eksempelet. Ho har ei eiga evne til å redusera eitkvart politisk spørsmål til eit slagord på Facebook-sida si.

Dette gjer ho tilsynelatande heilt utan tanke for at hennar forenkla svar, ofte grensande til det naive, blir ei orsaking for titusener av hennar følgjarar til å sjå verda rundt seg på same måte.

Viss alle tvert om bestemte seg for å at kvar tredje artikkel ein postar på Facebook skulle vera noko ein er rykande ueinig i, kunne det nok opna auga til mange.

Dess meir ein lærer seg om noko, dess vanskelegare blir det å ha sterke meiningar om det. Dess meir me snakkar med meiningsmotstandarar, dess vanskelegare blir det å setja dei i bås.

Me klarer ikkje å lura vår eiga hjerne, men me kan forebygga dei verste kortslutningane.

Publisert