I bokstabelen på pulten min ligg det ei bok eg har drive og flytta på i mange månader: Toril Mois vesle essay «Språk og oppmerksomhet», eit skrift utgjeve under paraplyen «Stemmer». Onsdag kveld tvang boka seg til merksemd ved å ramle ned på tastaturet. Eg rakk akkurat å lese den ferdig før Nobelprisen i litteratur vart offentleggjort:

Teksten minte meg om kva det kan vere å skrive, men først og fremst kvifor ein les.

«Må vi lese litteratur?» spør litteraturvitaren Moi i eit av dei avsluttande små kapitla. Ho svarer: «Grunnen til at litteraturen er verdifull, er ikke at den forandrer vår personlighet. Det er at den hjelper oss til å se verden klarere enn før, ikke fordi forfattere er de eneste oppmerksomme menneskene i verden, men fordi de jobber intenst med å finne det rette språket for det de ser».

Moi kallar det kjærleg merksemd. Den som ikkje skjønar ein bilmotors språk, vil heller ikkje skjøne ein bilmotor; ein som ikkje veit noko om regnskog, vil berre sjå ei grøn mølje i Amazonas. Kan ein ikkje reglane i handball, vil ein ikkje greie å følgje rørslene til ballen.

Og kva så med livet?

«Et samfunn som ikke bryr seg om det rettferdige og kjærlige blikket, er kaldt og byråkratisk. Det er et samfunn der ledere er fornøyd når de har fulgt alle reglementene til punkt og prikke, men ikke ser på situasjonene de har ansvar for med genuin oppmerksomhet, ikke virkelig forstår hvilke handlinger som skal til for å løse de spesifikke problemene de har ansvar for. Slike holdninger kommer alltid til uttrykk i et utvannet og uklart språk», skriv Moi.

Då leiar Peter Englund opna døra til pressa i Svenska Akademien og forkynte at årets Nobelprisvinnar er Alice Munro, var det difor Mois ord som først rann meg i hug: Kjærleg merksemd.

Vi seier om visse ting at dei ikkje kan tilgivast, eller at vi aldri kan tilgi oss sjølv. Men vi gjer — vi gjer det heile tida

Alice Munro

I over 70 år har canadiske Munro (82) vore ein av dei sjåande, (ho byrja å skrive alt som lita jente, men debuterte ikkje før ho var 36), og har heile tida krinsa kring liv, kjærleik og svik. Kanskje skriv ho aller mest om minnet - eller som det også er sagt om hennar kunst: «Menneske, menneske, menneske».

Med Moi sine ord i bakhovudet las eg novella til Munro i den norske versjonen av Granta, som kom tidlegare i år. «Sjøgløtt» heiter den. I denne novella er havgløttet Munro har hatt med i så mange av sine forteljingar blitt til ein gamleheim. Ho fortel historia om den eldre dama Jean, som har byrja å bli rotete og gløymsk. Men vet ho har time hjå ein lege, men hugsar berre ikkje namnet hans.

Ho køyrer til «Sjøgløtt», går gjennom korridorane, leiter seg fram, skildrar nøye alt ho ser, gangen, skuffene i skrivebordsskuffa. Ho finn ikkje legen, men ein pleiar. Vi får sjå nåla på brystet til pleiaren, kjenne tyngda i kroppen hennar. Alt skildra med den same merksemda. Jean legg fram ærendet i vitjinga si: Ho har gløymt namnet på legen, men veit ho har køyrt rett.

Svaret ho får er drepande: «Å Jean, få opp farten (...) Jeg er sent ute som det er. Jeg må se å gjøre unna kveldsstellet og få på deg nattkjolen. Du forteller meg samme greia hver eneste gang».

Etter Moi tenkjer eg at Munro her snakkar til oss, lesarane: Vi som ikkje lenger er i stand til å konsentrere oss slik at vi ser nyansar rundt oss, vi som trur det vi høyrer er den same gamle visa.

Men så gjer novella meg optimistisk: Sjølv om vi gløymer, kan vi, om vi vil, gå den same løypa ein gong til - vi kan køyre ut, oppsøkje sjøgløttet - vi kan sjå sjøen med ny merksemd kvar gong.

«Det finnes ikke et litterært språk: det finnes bare et språk som får oss til å se», skriv Toril Moi.

«En menneskesak» kalla BTs meldar Heming Gujord boka «Språk og oppmerksomhet» då den kom ut i januar i år. Gujord siterte Ibsen, men ein treng ikkje kunne sin Ibsen for å skjøne kva han meiner: Ingenting er meir menneskeleg enn språket, som skil oss frå dyra og alt anna levande.

Moi innrømmer at teksten er agitatorisk. Ho vil at vi skal sjå det kvardagslege, det vanlege, med nytt blikk: Ho har eit mål om å auke tiltrua til språket. Det er ikkje tilfeldig at boka er skriven under rettssaka mot Anders Behring Breivik. For Moi er det eit moralsk spørsmål, fordi det merksame (ikkje sentimentale) blikket kan ikkje vike unna for det vonde, det må gripe røyndommen slik den er, og dermed ansvarleggjere oss.

«Vår meister i novellekunst» var den korte grunngjevinga Peter Englund og Svenska Akademien gav for å gi Munro Nobelprisen. Tittelen på den siste novellesamlinga hennar er ei endå kortare grunngjeving: «Dear Life», «Kjære livet».

Det blir hennar siste bok, har Munro sagt. Eg opnar den difor med høgtid på siste side og les den aller siste setninga:

«Vi seier om visse ting at dei ikkje kan tilgivast, eller at vi aldri kan tilgi oss sjølv. Men vi gjer - vi gjer det heile tida». Skriv forfattaren.

For eit testamente å etterlate seg. For eit håp.