Valdtekt som strategi

Fleire av dei som valdtek på fest er serieforbryterar. Vi må snakke mindre om offerets promille og korte skjørt, og meir om overgriparen.

  • Maria Dyrhol Sandvik

Tal frå Kripos viser at 12 prosent av dei som blir meldt for festvaldtekter i Noreg er meldt for valdtekt frå før, kunne NRK fortelje i går. Nokre for eit anna tilfelle, andre for fleire.

«Dette er ein strategi for å skaffe seg seksuell omgang», seier seniorforskar ved St. Olavs hospital i Trondheim Jim Aage Nøttestad, som trur fleire enn 12 prosent av dei som valdtek på fest har valdteke før.

Tala er viktige, fordi dei fortel oss noko om korleis slike overgrepssituasjonar oppstår. Såkalla festvaldtekter blir ofte framstilt som ei misforståing over eit nei, noko som også debatten om gradering av valdtekt viser. Psykiater Synnøve Bratlie uttalte mellom anna at «Det er veldig stor forskjell på en overfallsvoldtekt og på noe som skjer med en mann du kjenner, etter at du har drukket og hatt kroppskontakt».

Det er kanskje sant for nokre. Men når det viser seg at fleire gjerningsmenn står bak meir enn ei valdtekt, forsvinn dei fleste «formildande omstende». Då er det ikkje snakk om ein kompis som berre vart litt for ivrig.

Tala viser også kor viktig det er å melde frå om valdtekt. Dagens låge oppklaringsprosent, og stigmaet som følgjer, gjer at dei fleste ofre for festvaldtekter aldri går til politiet. Men sjansen er der for at gjerningsmannen (eller kvinna) er meldt frå før. I så fall står sjølvsagt saka sterkare.

Den siste utgåva av det amerikanske magasinet «Time» tek føre seg den tilsynelatande auken i valdtekter ved amerikanske universitet. Journalisten skriv at landets universitet ikkje lengre er ikkje trygge, særleg ikkje for dei yngste kvinnene i 18— 19-årsalderen. Ny forsking syner at ei av fem kvinner har opplevd overgrep eller overgrepsforsøk i løpet av studietida.

I Noreg er om lag ei av ti jenter og kvinner utsett for valdtekt i løpet av livet, ifølgje ein rapport som Nasjonalt kunnskapssenter om vald og traumatisk stress la fram for regjeringa i februar. Dei aller fleste kjende gjerningsmannen frå før, og dei færraste oppsøkte hjelp eller melde overgrepet til politiet. Det er tragisk lesing.

I USA snakkar til og med presidenten om ein skadeleg «rape culture», valdtektskultur. Nokre hevdar ein slik er med på å unnskylde einskildpersonar sine handlingar med kulturelle tilhøve. Det er misforstått. Omgrepet viser tvert imot til måten storsamfunnet møter ofra for valdtekt på, ved å lage eit skilje mellom «verdige» og «uverdige» ofre for valdtekt. Om kvinna var full, om ho var lettkledd, og om overgrepet vart gjort av nokon ho kjende til, er sjansen stor for at dette får meir merksemd enn sjølve overgriparen.

Dette legg stein til byrda for ofra. Men det er også skadeleg for menn flest, fordi det impliserer at kven som helst, nærast ved eit uhell, kan ende opp som valdtektsmenn. Tala frå Kripos viser at det er usannsynleg. Kjem vi ikkje vidare, er vi i mange tilfelle med på å unnskylde folk som nyttar valdtekt som medviten strategi.

Dei nye tala kan vonleg bidra til å rette fokus dit det bør vere: På gjerningsmannen. Han er ikkje kven som helst, fordi dei fleste menn sannsynlegvis aldri ville drøyme om å utføre ei valdtekt. Men det finst dei som heilt bevisstutnyttar fulle eller sovande kvinner for å skaffe seg seksuell omgang.

Det finst svært lite forsking på desse, både nasjonalt og internasjonal, men ei amerikansk undersøking frå 2002 støttar påstanden om at festvaldtektsmannen ikkje er kven som helst: 63 prosent av mannlege universitetsstudentar som vedgjekk å ha skaffa seg seksuell omgang ved hjelp av tvang, truslar eller der offeret var påverka av alkohol eller narkotika, hadde gjort dette meir enn ein gong. I gjennomsnitt stod kvar av desse bak fem valdtekter.

Dessverre er vi førebels langt meir opptekne av å fortelje kvinner korleis dei skal unngå å bli valdtekne, enn å forhindre at menn valdtek i utgangspunktet.. Første steg til betring er å forske på kva som skil valdtektsmenn frå resten. Veit vi kven vi snakkar om, er det lettare å finne ut kva tiltak mot valdtekt som er mest effektive.

Dagens høge valdtektstal fortel oss at det hastar.