Mellom Nav og Vinmonopolet

Fastlegeordninga er kjempepopulær, Nav er på jumboplass. Gjett kvar dei tilsette blir behandla som verdifulle fagfolk, og kvar dei er skjemarobotar.

Ingebjørn Bleidvin
Gjestekommentator i BT

ALLE LIKAR POLET: Vinmonopolet er ein av svært få offentlege institusjonar og tenester som folk er like nøgde med som fastlegeordninga. Roar Christiansen

Vinmonopolet er min største konkurrent. Då tenkjer eg ikkje på at eit glas god raudvin kan roa nervane vel så bra som djupsindig samtaleterapi på kontoret mitt. Vinmonopolet er nemleg ein av svært få offentlege institusjonar og tenester som folk er like nøgde med som fastlegeordninga.

Med berre halvtanna år bak meg i jobben skal ikkje eg ta mykje av æra for den statistikken, men kontrasten er stor til etaten som ligg i motsett ende av tabellen: Nav. Sjølv om hovudoppgåvene til Nav skal vera å hjelpa folk tilbake i arbeid og dela ut pengar til dei som treng det, klarar dei kunststykket å scora dårlegare enn Statens innkrevjingssentral.

Ei karikert forklaring kunne vera at legane hjelper folk med problem, medan Nav sit og knugar på pengepungen og er gnitne. Slik er det likevel ikkje. Svært mange pasientar går frå legekontoret utan å få den MR-undersøkinga, den sovemedisinen eller den sjukmeldinga dei eigentleg ønska seg. Ein god fastlege kjempar dagleg kampar for å halda den utbrente i jobb, den medisinavhengige unna Paralgin Forte og den helsenervøse langt unna ei MR-maskin.

Les også

Ikke før Kim (30) hadde null kroner på konto og gikk i Korskirken å få mat, turde han å be om hjelp fra Nav.

Nav på si side hjelper tusen av menneske ut i jobb, gir tilskot til omskolering og kursing og øser ut skattepengar til folk som har det vanskeleg av ulike årsaker. Positive ting, skulle ein tru.

Både fastlegane og Nav har ein portvoktarfunksjon, der dei må vega krav opp mot omsorg, samfunn opp mot individ, og ressursbruk opp mot potensiell gevinst. Kva kan då forklara den store skilnaden i kor fornøgde folk er? Dette er sjølvsagt svært samansett, men éin slåande forskjell er kor mykje tillit dei to systema har til kvar enkelt medarbeidar.

Kvardagen til ein allmennlege er i teorien styrt av eit utal reglar, retningslinjer og paragrafar. I Norge har me over 50 nasjonale retningslinjer på til saman over 5000 sider for ulike diagnosar innan allmennmedisin.

Skulle ein allmennlege ha vore like knuga av denne mursteinen av gode råd som ein kommunalbyråkrat er av Plan- og bygningslova, hadde det vore eit svært utriveleg yrke. Gjennom å anvenda alle anbefalingar i retningslinjene kan ein finna parodiske døme der multisjuke pensjonistar endar opp med å ta 12 ulike medisinar på fem ulike tidspunkt kvar dag, samt følgja opp 14 anbefalte daglege aktivitetar.

I praksis tilpassar legane anbefalingane til den enkelte pasient, slik dei sjølv meiner er best ut frå ei totalvurdering. Dette gjer jobben betydeleg meir interessant og meiningsfull og, viktigast av alt, gir betre pasientbehandling.

For alt snakket om NPM, skjemavelde og målstyring, kan ein som helsepersonell nemleg vera forfriskande eigenrådig i sine vurderingar når det verkeleg er nødvendig. Me kan tillata oss å vera fagpersonar, den som veit best på sitt felt. Denne tilliten frå pasientane og styresmaktene medfører eit stort personleg ansvar, og det er lett å trå feil. Likevel tyder suksessen med fastlegeordninga på at denne sjansen er verdt å ta.

Les også

Ingebjørn Bleidvin: – Kven skal ta ansvaret og rekninga for alle dei dårlege vala me gjer?

Mange andre sektorar ville truleg blitt betre av å ha meir av denne fridomen og tilliten. Det siste året har det kome fram betydeleg juks og manipulasjon av tal og aktivitet både i politiet og på sjukehusa. Årsaka synest ofte å vera eit forsøk på å tilpassa seg overordna målstyring som går på tvers av lokale, faglege vurderingar. I skulen ser ein at elevar på barnetrinnet drilla eit heilt år i forveien for å prestera best mogeleg på nasjonale prøvar.

Nav er òg eit svært tydeleg eksempel. Etaten er ei evig oppkome av historier om spissfindige detaljreglar som bind hendene til dei tilsette og rotar til liva til folk. For kvart hakk ein har skrudd ned tilliten til dei tilsette, har ein skrudd opp nivået av detaljstyring og finurlege reglar.

Du kan mista heile foreldrepermisjonen din om du jobbar berre éin dag for lite i oppteningstida. Du kan få store tilbakebetalingskrav på trygdeytingar om inntekta di berre går litt over den grensa som var avtala. Saksbehandlaren kan ikkje gjera noko særleg frå eller til.

Mindre paragrafhysteri ville sjølvsagt opna for subjektivitet, nepotisme, urettferdig behandling og regionale forskjellar. Visst kunne det det. Men dette finst allereie i utstrekt grad på to av våre mest følsame samfunnsområde: Helse og rettsstell.

Kva medisin du får, kor du blir tilvist og i kor stor grad du blir greia ut for diverse symptom vil variera mykje alt etter kva lege du treff. Kva utfall saka di får i retten avheng både av kven som er forsvarar og aktor, men òg kven som er dommar. Å tru noko anna er naivt.

Allmennlegen har ryggdekning frå samfunnet til å møta deg som den du er, der du er. I Nav-systemet kan privatøkonomien din kollapsa om du gløymer å kryssa av på rett boks i skjemaet.

Som hovudregel er Nav-tilsette samvittigheitsfulle, dedikerte folk som er der dei er fordi dei ønskjer å hjelpa folk. Det burde vera eit mål å bygga opp same tiltru til Nav-tilsette sine vurderingar som til allmennlegen sine.