Favorittekstremistar

Det liberale demokratiet taper viss me skapar oss favorittekstremistar.

Illustrasjon: Marvin Halleraker

  • Asbjørn Kristoffersen

I fleire europeiske land er ekstremistane så talrike at det vanskeleg let seg gjera å halda dei under overvaking. I Noreg utgjer dei marginale grupper samanlikna med land som Sverige og Tyskland. Ekstremisme avlar ekstremisme, også her til lands.

På ytre høgre i det politiske landskapet er det innvandring som mobiliserer, og islam er den store, stygge ulven. Men veksande økonomisk ulikskap og sosial armod har også gjødsla høgreradikal populisme.

Når liberale demokratar snakkar nedlatande om desse populistane, eller endå til skjeller dei ut, blir frontane skjerpa. Dei som ikkje vedkjenner seg nokon fløy, har det med å distansera seg frå slike spelereglar. Ytre høgre stampar i sumpen på sosiale media. Misjonerande venstreliberale når ofte ikkje ut over den frelste skaren. Demokratiet taper.

Ekstremistar er antidemokratar. Felles for dei er underkjenning av det liberale demokratiets minoritetsrettar og likestillingskrav. Høgreekstremistar, venstreekstremistar, islamistiske ekstremistar; alle må dei haldast i taume for å verna om demokratiet. Å tru at ekstremistar let seg utrydda, er fåfengt.

Etter krigen vart nazisme forbode i Tyskland. No står nynazistane sterkare enn nokon gong i etterkrigstida. Sprekkene i det tilsynelatande velfungerande, tyske demokratiet viste seg for alvor etter at grensene vart opna for éin million flyktningar i 2015.

Tidlegare denne veka vart det lagt fram eit oversyn som viser at det finst 126.000 personar med ekstreme haldningar der i landet. Nesten 3500 av dei skal vera reide til valdsgjerningar. Rapporten frå «Bundesamt für Verfassungsschutz», den tyske tryggingstenesta, listar opp 24.000 høgreekstremistar, 29.500 venstreekstremistar, 11.000 islamistar i kategorien salafistar. Dertil 16.500 såkalla Reichbürger, «frimenn», slike som nektar å akseptera statlege autoritetar, mest kjende frå USA.

1054 høgreekstremistar er vurderte å vera reide til vald. For venstreekstremistar er talet 1648, for islamistar 775. Alle grupper har auke frå føregåande år, bortsett frå svorne nynazistar, som det er blitt færre av.

Så nøyereknande har berre Tyskland tradisjon for å vera. Men den svenske Försvarshögskolan meiner det finst 2000 salafistar der i landet, i høve til folketalet er det fleire enn i Tyskland.

Denne utviklinga bør vera til skrekk og åtvaring. Tyskland og Sverige har rett nok eit vesentleg skarpare debattklima enn Noreg. Der har det òg vore valdelege aksjonar frå alle tre ekstremismekantane, frå grupperingar som har mykje sterkare organisering og mykje større oppslutning enn likande, norske grupperingar.

Tyskland og Sverige har dessutan framgangsrike politiske parti som står langt til høgre for Framstegspartiet. Antiterrorpropagandaen har ikkje nådd fram.

Noreg utmerkjer seg med 22. juli-terroren, men bør ha vesentleg betre føresetnader enn Tyskland og Sverige for å halda det liberale demokratiets fane høgt. I PSTs prognose for inneverande år heiter det at det primære terrortrugsmålet er islamistisk, at høgreekstrem terror er lite sannsynleg og at venstreekstrem terror er svært lite sannsynleg. Media er slagmarka.

Oppgjer med høgreekstremismen burde vera det enklaste. Rasisme og nazisme er utillateleg. Liberale demokratar veit at dei har rett, at framtida tilhøyrer dei verdsopne, dei høgt utdanna, urbane, tolerante og tilpassingsdyktige. Kamputfallet burde vera opplagt.

Misjoneringa ber i vegen. Når dei fråhekta taparane blir avskrivne, kjem motreaksjonen. Mange av dei var offer for den framveksande økonomiske ulikskapen etter at den kalde krigen var over, i kjølvatnet av finanskapitalens frammarsj og den ekstreme globaliseringa. Økonomiske klasseskilje vart forsterka av sosial og kulturell nedsnakking og forakt. Mangelen på respekt og verdsetjing er sett i system av venstreliberalarar, i hopehav med marknadskreftene. Det kan vera forskrekkeleg å sjå kva merkelappar, kva klasseforakt, eliten utstyrer taparane med.

Rasjonaliteten ber i vegen. Berre dei mest suverene greier seg utan tilflukt i fellesskapsidentitetar, der det også er plass til hjarta, i heimstadtilhøyrsle, i nasjonalisme om så skulle vera. Som om fellesskap og identitet ikkje skulle vera foreinleg med liberalitet.

Om fellesskaps- og identitetskjensler raknar, kan velferdssamfunnet stå i fare. Nord-Europas velutbygde velferdsnasjonar er baserte på tillit og solidaritet, med etter måten einsarta folkesetnad. Meir multikulturelle samfunn er ekstra utsette for sviktande tillit og oppslutning om fellesgode.

Forkjemparane for det liberale demokratiet kan ikkje avskriva alle dei som støttar ytre høgreparti om demokratiet og velferdssamfunnet skal bergast.