Eskil Pedersen hadde rett. Me treng ytringsansvar.

Eit oppgjer med den livsfarlege høgreekstremismen krev at me forstår kor farleg ord kan vere.

  • Morten Myksvoll
    Morten Myksvoll
    Kommentator i BT

Eskil Pedersen taler under minnemarkeringa på Utøya i 2012. Foto: Heiko Junge / NTB (Arkiv)

Publisert Publisert
iconKommentar
Dette er en kommentar. Kommentarer skrives av BTs kommentatorer, redaktører og gjestekommentatorer, og gir uttrykk for deres egne meninger og analyser.

Ti år med 22. juli-debatt har vist at det er vanskeleg å ta innover seg at ord er mektige våpen. Fridomen til å hevde kontroversielle ytringar kjem òg med eit ansvar på slep.

«Å si at ord betyr noe, møtte sterke reaksjoner fra første stund», skriv Ap-politikar og Utøya-overlevande Elin L’Estrange i Aftenposten.

Mildt sagt.

Dåverande AUF-leiar Eskil Pedersen snakka om «ytringsansvar» i 2011:

  • «Det er selvfølgelig forskjell på argumenter og vold, men det er klart at alle har et ansvar for hvilke argumenter man bruker. Man må ta det ansvaret når man har en plattform der mange lytter.»
  • «Politikere må være bevisst hvilke ord de velger, for det former holdninger der ute.»
  • «Det er naivt å tro at hvis vi får ledende politikere som målbærer ytterliggående holdninger, så vil det stagge de som vil bruke vold for å fremme sitt syn.»
  • «Politikerne må ta ansvar for samfunnsdebatten og må basere det de sier på fakta. Nyansene må med.»

Ingenting av dette er feil. Likevel vart han sabla ned i pressa, og det var ikkje måte på kor mykje ein skulle overdrive meininga hans. Nyansane forsvann fullstendig.

I Nettavisen sa Jarle Aabø at Pedersen var ein «fiende av demokratiet» – utan å få eit kritisk spørsmål i retur.

Les også

Konserter, appeller og lystenning. Her kan du delta på minnemarkeringer 22. juli.

I denne avisa vart «ytringsansvar» til straffansvar på leiarplass: «Et debattklima der alle ord medfører et hypotetisk ansvar for andres handlinger, kan verken være demokratisk eller åpent.»

Idéen om at ytringar kjem med eit ansvar vart òg omtala som «renovasjonslogikk».

Rett nok handla leiaren om forsvarar Geir Lippestads stevning av Breiviks inspiratorar. Likevel: Det blir feil å sjå på ansvar for å radikalisere som noko utelukkande juridisk eller strafferettsleg.

Det er vanskeleg å fatte korleis ei liberal avis landa på ei så smal tolking av ordet «ansvar».

Ingen andre enn Anders Behring Breivik kan eller bør straffast for terroråtaket. Han var åleine om handlinga, men haldningane deler han med mange andre.

Difor må dei som inspirerte og radikaliserte terroristen setjast i søkelyset.

Ei rose ligg på Den blå steinen i Bergen, i høve minnemarkeringa for 22. juli i 2016. Foto: Adrian B. Søgnen (Arkiv)

Eg veit ikkje kvifor det vart slik, men eg er redd for at det finst to 22. juli-opplevingar der ute.

I den eine opplevinga vart Noreg råka av eit terrorangrep. Heile Noreg. Me stod saman, gret saman og sørgja saman. Det skaper eit svært lite rom for alt som kan splitte oss.

Den andre opplevinga baserer seg på den første – men går litt lenger. Ja, Noreg vart råka – til og med statsmakta. Men det var ikkje heile Noreg som var målet.

Les også

Da Ylva var 14 ble hun skutt fire ganger på Utøya. Nå skal hun bruke sin historie i undervisning av barn.

Terroren var eit åtak på Arbeidarpartiet og AUF. Me andre vart ikkje jakta på, skotne og drepne.

Terroren var òg eit åtak på den muslimske befolkninga vår. Terroristen baserte nemleg tankegodset sitt på ein konspirasjonsteori der Ap er fienden som vil erstatte den norske befolkninga med muslimar. Motivasjonen var rasistisk.

Den første forteljinga vil legge mest vekt på samhaldet. Den andre forteljinga vil ta eit oppgjer med ideologien bak terroren, og rasismen i samfunnet.

Tonje Brenna (Ap) skildrar det skiljet godt i boka «22. juli – og alle dagene etterpå»: «Av og til tenker jeg at vår felles hukommelse knyttet til 22. juli stoppet med rosetogene tre dager senere.»

Terroren i Oslo og på Utøya var ikkje berre eit angrep på Noreg, men meir direkte på Arbeidarpartiet og AUF. Foto: Heiko Junge / NTB

Ein av dei som inspirerte terroristen var bloggaren Peder «Fjordman» Jensen. Han vart omfattande sitert i terrormanifestet.

To år etter terroråtaket fekk Jensen 75.000 kroner frå Fritt Ord til å skrive ei bok om 22. juli.

Det forsvarte eg i eit debattinnlegg, og omtala tildelinga som modig. Det var det ikkje. Eg tok feil.

Det er enkelt å bruse inn i ein debatt og berre slå fast at dette må me tole. Det bidreg ikkje til noko som helst.

Eigil Knutsen (Ap) er ein av dei som flykta frå kulene på Utøya. Han sa det godt i 2013: «Jeg vil også gjerne lese det Fjordmann skriver – men helst uten at Fritt Ord har gitt ham penger for å grave seg dypere ned i sine konspirasjonsteorier.»

Nettopp. Ein må ikkje slenge pengar etter høgreradikale bloggarar for å vise kor tolerant ein er. «Fjordman» ville ikkje hatt mindre ytringsfridom utan Fritt Ord-pengane.

Les også

Jens Kihl: «Kva gjorde 22. juli med ordbruken i Frp?»

Ein del folk deler mykje av det terroristen står for, og bruker det hatet til å hetse folk ut av samfunnsdebatten. Då bruker dei sin ytringsfridom til å avgrense den same ytringsfridomen til andre.

Somme går lenger og blir endå meir radikalisert.

Me treng ein sunn debatt om det moralske ansvaret som følgjer med fridomen, og forstå at ord kan radikalisere folk og legitimere eit hat.

Den kraftige overdrivinga og karikeringa av omgrep som «ytringsansvar» er då noko me må vekk frå.

Offera for terroren fortener at me tar dei på alvor. Ti år etter terroren, bør ikkje det vere for mykje å forlange.

Publisert
  1. 22. juli
  2. Terror
  3. AUF

Les mer om dette temaet

  1. – Jeg sto i Torggata da bomben gikk av. Min datter var på vei til Utøya.

  2. Denne boken skulle AUF-lederen ønske han hadde hatt for ti år siden

  3. Med jakken over armen flyktet Linda fra terroristen. Først nå orker hun å se på kulehullene.

  4. «Jeg merker et helt spesielt problem hos 22. juli-overlevende og familiene»

BT anbefaler

Mor i Bergen tiltalt: – Ba datteren ikke si hva som skjer hjemme

– Viser viktigheten av at skole, lærere og barnehageansatte er observante, mener statsadvokaten.

LES SAKEN