Utdanning til ingenting

Ungdommen fortener ikkje å bli lurt inn på yrkesfag som er utan utsikter til jobb.

SKUMMELT: Det er ingen spøk å bestemme seg for eit yrke og ei framtid når ein er 15 år. Eit minstekrav er at ungdommen får vite kva linjer som kan gje dei ein lærlingplass, og dermed eit fagbrev. Marvin Halleraker, www.marvin.no

Hans K. Mjelva
Kommentator i BT

Rundt omkring i by og bygd sit no tusenvis av 10.-klassingar og deira hardt prøvde foreldre og glor på nettsida vigo.no. Om halvanna veke, 1. mars, må dei ha bestemt seg. For kva vidaregåande skule og kva linje dei skal søkje seg inn på til hausten.

Ideelt sett bør ein velje det ein er interessert i, og har evner for. Men for mange handlar valet òg om kva utdanning som vil gje ein jobb, ein jobb med ei framtid. Og det handlar om status.

Nyleg var eg på orienteringsmøte for foreldre på ein ungdomsskule i Bergen. Rådgjevaren slo eit slag for yrkesfag. Tilbake fekk han spørsmål om yrkesfaget poden vurderar har framtida for seg, og ikkje minst: om det finst lærlingplassar, slik at han eller ho får fullført utdanninga og får eit fagbrev. Underforstått: Eller blir det to-tre bortkasta år?

Rådgjevaren svarte etter beste evne, men det hang ei uvisse om framtidsutsiktene til yrkesfaga i lufta etter møtet. Kanskje er det tryggare å utsetje problemet med å velje studiespesialisering? Akademikar-sporet?

BYGG: I desember fortalde BT om betong-lærling Sondre Aasen, som kan få ei begynnarløn på 550.000 kroner når han går ut i jobb etter endt lære. Mange byggfag har no mangel på lærlingar. Ørjan Deisz

2018 er yrkesfagets år, noko eg mistenkjer at ikkje så mange har fått med seg. Yrkesfaga skal framsnakkast. NHO, LO og regjeringa har drive med det ei stund. Ein versjon av dette var NHO-leiar Kristin Skogen Lunds anti-akademiske utspel om «mastersyken» i 2013.

Lund kjemper for næringslivet, og både dei og det offentlege vil trenge fagarbeidarar i åra framover. Viss ikkje rekrutteringa til faga tek seg opp vil vi mangle 90.000 fagarbeidarar i 2035, ifølgje framskrivingar frå Statistisk sentralbyrå.

Likevel kan altså yrkesfag for mange stå fram som eit lite attraktivt, og endå til usikkert kort. Mykje handlar om status. Når folk blir spurt hamnar akademiske yrke som lege, advokat, ingeniør og økonom øvst på statustoppen i Noreg. Tendensen nedover på listene er klår: dess kortare utdanning, dess lågare status.

Dette er gamle strukturar det ikkje er lett å gjere noko med. Dei siste åra har dessutan oljekrisa og konkurranse frå austeuropeiske gjestearbeidarar, spesielt i hotell, restaurant og byggfag, tæra på interessa til ungdommen.

Spørsmåla frå foreldra på møtet, om lærlingplassar og framtida, var absolutt på sin plass. Tal eg har fått frå yrkesopplæringsnemnda i Hordaland viser at fire av ti elevar gjekk ut av VG2 i fjor utan å ha ein lærlingplass å gå til.

Bak desse tala skjuler det seg store variasjonar mellom ulike linjer. Ein del elevar finn òg ut at dei ikkje vil gå i lære. Til dømes vel mange som går på helse og sosial å ta eit påbyggingsår som gjev dei studiekompetanse, slik at dei kan søkje seg inn på sjukepleiarutdanninga på ein høgskule.

Over halvparten av dei som ikkje får lærlingplass byrjar på denne studiespesialiseringa. Problemet er at dette året er tettpakka med svært mykje teori. Det er eit krevjande år. Resultatet er at svært mange stryk. Andre forsvinn ut utan å prøve. Dermed står dei att med ingenting. To-tre bortkasta år. Det er, mildt sagt, eit dårleg system.

SLEIPT: Hordaland Fylkeskommune lokkar med det som lett kan tolkast som ein lovnad om lærlingplassar. Hans K. Mjelva

På veggen til fylkeskommunens høge hus i Lars Hilles gate i Bergen står det ein plakat ved sidan av biletet av ein frisørlærling: «33 skular og eit hav av yrke. Det er ditt val. Gjer noko du trivst med. Studieplassane har vi, og når du skal ut i lære, veit vi om lærebedriftene.»

Det er på grensa til forfalsking. I alle fall står fram det som sleipt. Plakaten kan lett tolkast som at fylkeskommunen, som driv dei vidaregåande skulane, vil sikre deg ein lærlingplass om du vel yrkesfag. Det er ein garanti dei ikkje kan gje.

For fylkeskommunen inngår ingen avtalar med bedrifter og kommunar om lærlingplassar før dei tek inn elevane. På mange linjer, som elektrofaga dei siste åra, har det vore godt kjent at det blir utdanna langt fleire enn det finst lærlingplassar til.

I Hordaland prøver rett nok den politiske leiinga å gjere noko med det. I Regional plan for kompetanse og arbeidskraft er ambisjonen at fylket skal inngå intensjonsavtalar med bedrifter og kommunar om lærlingplassar før dei tek inn elevane.

Dessutan skal det bli meir samsvar mellom kva linjer fylket tilbyr og kva næringsliv og det offentlege treng, noko som burde vore sjølvsagt, men som tydelegvis ikkje er det.

Ideelt sett burde ingen blitt tatt inn på eit yrkesfag utan at dei var garantert ein lærlingplass. Men det er ikkje heilt enkelt å få til, mellom anna fordi ungdommane kan velje fritt og har krav på å kome inn på eit av sine tre linjeval. Då kan det fort hope seg opp for mange elevar på populære linjer.

Her må ein sjå om det går an å gjere noko. I det minste bør elevane få vite at dei risikerer å ikkje få lærlingplass, og få tilbod om noko anna.

Viss regjeringa skal lykkast i få folk til å ta yrkesfag, må dei lage eit betre system. Dei kan ikkje okke seg over det store fråfallet i yrkesfaga, og samstundes ta inn elevar på utdanningar som endar i ingenting.

Noko blir rett nok gjort. Fleire kommunar, mellom andre Bergen, stiller no krav til både eigne etatar og leverandørar om å ta inn lærlingar. Krav til bygg- og anleggsbedrifter om lærlingar ved offentlege kontraktar er ein av hovudgrunnane til at mange byggfag har meir enn nok lærlingplassar.

Men fylka bør bli langt hardare med å leggje ned linjer der det ikkje finst læreplassar. Og næringane som pressar på for å behalde slike linjer må anten levere lærlingplassane sjølve, eller halde kjeft.