Døden vender tilbake

Døden er blitt noko ukjent for oss. Det er eit problem, både psykisk og økonomisk.

UTE AV TIDA: Bakgrunnen for at døden har blitt fjernare er ikkje berre moderne medisin og airbagar. Det kjem òg av at me har outsourca omsorgsarbeidet, akkurat som me har outsourca barnepass til barnehagane, skriv gjestekommentator Ingebjørn Bleidvin. Frank May / picture alliance

Ingebjørn Bleidvin
Gjestekommentator i BT

Eg forstår at alle må døy, sa dotter mi nyleg. Men kunne det ikkje skjedd på ein litt mindre trist måte?

Døden vil stort sett alltid vera trist. Sjølv dei mest venta og planlagde dødsfall, dei som kjem til eldre som er mett av dage eller alvorleg sjuke som lid, er triste.

Moderne legevitskap og eit tryggare samfunn har fjerna døden frå kvardagen på to måtar: Plutselege, uventa dødsfall er relativt få og langt mellom. HMS-arbeid kan vera drepande kjedeleg, men det har livgivande effektar.

Men bakgrunnen for at døden er blitt fjernare, er ikkje berre moderne medisin og airbagar. Det kjem òg av at me har outsourca omsorgsarbeidet, akkurat som me har outsourca barnepass til barnehagane.

Dette har gjort at arenaene for død og aldring er blitt ukjent territorium for mange av oss. Me snakkar her i hovudsak om palliative avdelingar, sjukeheimar og omsorgsbustader. Folk flest veit kva desse stadene er til for. De veit omtrent kva som skjer der. Likevel er det noko veldig framand ved dei.

Det som før var pleie og stell av gamle i sine siste dagar i eigen heim, blir no utført av fagfolk ved institusjonar. Me har fjerna oss frå desse omsorgsoppgåvene, og har meir ein slags intellektuell idé om kva dei består av. Det er ikkje så mange som skiftar bleie på sin eigen far no til dags.

Dette er ikkje ein dårleg ting. Akkurat som for barnehagane tilfører fagfolk kunnskap og tryggleik. Det er ikkje sikkert nabokona eller bestemor var den beste til å sjå kvar enkelt barn og læra dei gode verdiar.

Det er heller ikkje sikkert at dottera på 60 år er den beste til å stelle ein sjuk, nittiårig far, som både treng jamleg stell av leggsåret, kontinuerleg vurdering av om han treng lakserande mot forstoppelsen og i tillegg har nyresvikt.

Å overlata avansert stell til fagfolk er bra, men det har fjerna oss frå oppgåvene, har det òg fjerna oss frå døden og perioden fram mot døden.

Ofte pregar dette dei pårørande mest. Fyrst og fremst er dei pårørande ein ressurs og ein veldig givande del av det å jobba med eldre. Men nokre gonger kan avstanden til livets siste dagar og døden komplisera forholdet mellom pårørande og helsepersonell.

Nokre gonger er det nærleik som skapar friksjon. Dei nære pårørande er dei som er mykje til stades. Dei kjem innom dagleg, kanskje to gonger for dagen. Dei sit og et litt mat med pasientane, kanskje ser ein litt på tv og småpratar, og strikkar litt mens ein sit der.

For denne gruppa går prosessen mot forfall og død hos den dei besøkjer svært sakte. Og når då den verkeleg siste fasen kjem og det går raskt mot døden, klarar dei ikkje innsjå det. «Han var jo heilt fin nettopp», kan dei seie.

Dei ser at pasienten sit og et, ser litt tv, kviler litt, pratar litt.

Men: Dei ser ikkje slitet med sengeheisen om morgonen for å få pasienten opp i trillestolen. Dei ser ikkje at det å gå på do kan vera ein halvtimes tungt strev. Dei ser ikkje kor stor jobb det er å svelga alle tablettane om kvelden og morgonen. Dei ser ikkje alltid desse mange, metodiske haldningane som held pasienten gåande og held han stabil, heilt til det sviktar for fullt. Slik det uvegerleg gjer.

Avstand kan òg skapa friksjon. Dette er gjerne ein son, ei dotter, som bur ein annan stad i landet. Dei kjem gjerne tilbake til heimstaden til påske eller jol, eller innimellom. Då kan det bli eit sjokk å sjå den gamle. Det er jo ikkje slik han er! Det var jo ikkje slik han var for berre nokre månader sidan, sist me var her. Kva har skjedd, kva har gått gale? Dette må nokon finna ut av.

Mens pleiepersonalet eller sjukeheimslegen, dei som dagleg jobbar rundt pasienten, berre har sett ei heilt vanleg, naturleg utvikling mot slutten av livet, ser den pårørande ein som plutseleg er blitt sjuk.

I slike situasjonar kan ein enda opp med unødige utgreiingar og behandlingar for å visa at ein har «gjort alt».

Det blir i dag brukt svært store summar på pasientar i den heilt siste delen av livet deira. Langt frå alt er feil eller bortkasta, men mykje av dette kunne truleg vore spart, utan at det gjekk ut over pasientane sin livskvalitet.

Det er mange grunnar til at det er slik, men ei av årsakene er at død og sjukdom er blitt noko me skal kjempa mot for ein kvar pris. Både pårørande og helsepersonell er prega av dette. Dei fleste som jobbar på sjukeheim har truleg opplevd å senda ein pasient til sjukehus som dei inst inne følte burde få fred, men der dei ikkje hadde mot til å seie at nok er nok.

Det er teikn til meir generell interesse rundt avslutninga av livet. Human-Etisk Forbund ser på mogelegheitene for å utføra gravferder. Rettsvesenet oppfordrar folk til å tenkja på testament og skifteforhold. Allmennlegar og kommunar gjer mange god grep for å legga til rette for heimedød.

Dette er ei positiv utvikling. Me treng meir død og usikkerheit i liva våre. For å handtera sjukdom og død betre. Og for å gjera døden litt mindre trist.