Riv bomstasjonane

Satellittar kan gjere bompengane meir rettferdige og styrkje personvernet.

GPS-BOM: Satellittstyrte bompengar bør tvinge seg fram av personvernomsyn. For dagens bompengesystem vert berre til ei meir og meir omfattande datainnsamling, skriv Morten Myksvoll.

Marvin Halleraker (Illustrasjon)

Når du i dag køyrer inn mot Bergen, betaler du ikkje bompengar når du passerer Eidsvåg. Men dei få metrane der bomstasjonen står i Sandviken, kostar pengar. Så er vegen gratis igjen, heilt til neste bomstasjon. Systemet baserer seg på fysiske bomstasjonar, noko som er utdatert og tilfeldig.

Arbeidarpartiet og KrF ønskjer å erstatte bomstasjonane med satellittar. Høgre vedtok noko liknande på årets landsmøte. Då vil bilistane betale for vegen dei faktisk bruker, og ikkje at dei tilfeldigvis passerer ein bomstasjon.

Norsk vegfinansiering treng denne nytenkinga. Det største problemet er personvernet til bilistane, men det kan faktisk bli betre enn i dag.

Les også

BT20: Det vestlandske bompengeopprøret – er grensa nådd?

I 2017 samla Bergens 13 bomstasjonar informasjon frå meir enn 48 millionar passeringar. Ved kvar einaste passering kan det hentast inn 23 ulike opplysningar.

Systemet kan difor – i teorien – vise køyrestatistikk for tilsette i Helse Bergen, alle som køyrer Audi eller dei som har handikap-parkering. Det finst sjølvsagt reglar for å hindre eit slikt datamisbruk, men den massive og detaljerte datainnsamlinga er i seg sjølv problematisk.

Data kjem stadig på avvege, og styresmaktene bør difor samle inn minst mogeleg informasjon om bilistane.

Problemet kan bli endå verre når me ser korleis statlege styresmakter handterer folks informasjon. Regjeringa har nett levert eit lovforslag som skal gi politiet tilgang til Statens vegvesens register. Den same regjeringa er skeptisk til å endre bompengeinnkrevjinga – av personvernomsyn.

BOM UTAN STASJONAR: – I teorien kan det bli bompengar på alle offentlege vegar i Bergen kommune, men det kan òg berre vere eit utval. I dag løyser ein det på ein grov måte, ved utplassering av bomstasjonar.

Fred Ivar Utsi Klemetsen (Arkiv)

Innkrevjing via satellitt krev for det meste dei same vurderingane som med dagens bompengeordning. Ein må definere kva vegar det skal vere bompengar på. I teorien kan det vere alle offentlege vegar i Bergen kommune, men det kan òg berre vere eit utval. I dag løyser ein det på ein grov måte, ved utplassering av bomstasjonar.

Så må ein leggje inn miljødifferensiering og rushtidsavgift, slik som ein kan med dagens ordning.

Det er sjølve datainnsamlinga som skil seg frå dagens ordning. For med ei GPS-sporing sekund for sekund blir det lagra svært mykje informasjon, som kan vere skadeleg dersom det kjem på avvege.

Inntektene kan vere dei same, men dei vert fordelt på bilistane på ein ny og jamnare måte.

Les også

Morten Myksvoll: Bompengane verkar og smertar

Det enklaste alternativet er at ei brikke i bilen sender inn desse kartsignala med jamne mellomrom, slik at ein datasentral kan rekne ut kva du skal betale i bompengar. Slik fungerer det i Tyskland, som starta opp med GPS-basert innkrevjing for tungtransport allereie i 2005.

Ei betre løysing er at datamaskina i bilen gjer alle utrekningane sjølv, og berre sender vidare rekninga til sentralen. Det er eit system som Datatilsynet kan gå god for. Datasentralen vil då berre vite kor mykje du skal betale, og ikkje ha full oversikt over kvar du har køyrd bilen din.

Sjølv om datainnsamlinga vert meir omfattande, vil ei slik løysing føre til færre lagra data sentralt enn med dagens system.

Det er nettopp personvernomsyn som gjer at satellittstyrte bompengar bør tvinge seg fram. For dagens bompengesystem vert snart til ei endå meir omfattande datainnsamling.

Snart får Bergen nemleg 15 nye bomstasjonar. Det betyr at datainnsamlinga vert mykje større enn med dagens ordning. Formålet er at fleire bilistar skal vere med på å betale, noko som er fornuftig. Fleire stasjonar reduserer den tilfeldige innkrevjinga av bompengar.

Delar av motstanden kjem av at folk som ikkje har betalt bompengar til og frå jobb no må betale. Men sjølve plasseringa har skapt stor motstand. Lokalbefolkninga i nordre Åsane meinte at den nye bomstasjonen i Tellevikvegen ville føre til ei urimeleg høg belastning. Bebuarar i Hordvik må betale for å køyre til Åsane senter, medan dei i Salhus eller Morvik slepp unna.

Etter mykje debatt vart plasseringa endra, men problemet består så lenge det basert på fysiske bompunkt.

Les også

Debatt: Systemet er ikkje berekraftig

Det beste argumentet mot å endre innkrevjingsmetoden, er at me ikkje veit kva det kostar. Ingen land har innført eit satellittbasert system for all vegtrafikk. I dag bruker bompengeringen i Bergen ca. 44 millionar kroner på å krevje inn 650 millionar bompengekroner.

Det er ikkje gitt at satellittinnkrevjing vert billegare enn dette. Men systemet er svært fleksibelt. Når det først er på plass, vil det ikkje vere komplisert å endre takstane eller inkludere fleire vegar i ordninga.

Les også

BT20: For åtte år sidan bestemte Bergen seg for å bli ein sykkelby. Kva skjedde?

Satellittstyrte bompengar ville ikkje tatt lufta ut av bompengemotstanden. Det vil framleis vere opp til politikarane korleis ein skal bruke bominntektene, og det vil alltid eksistere bilistar som meiner at dei ikkje får nok igjen for å delta i spleiselaget.

Det vil bli langt meir rettferdig enn dagens system, der to personar som køyrer like mykje bil kan ende opp med å betale heilt forskjellige summar.

Bompengane veks, og det er stadig nye prosjekt som skal finansierast. Færre bilistar skal det òg bli på vegane. Då er det viktig at dei som faktisk er med på å betale dei gode investeringane som kjem ut frå bompengane, opplever ordninga som legitim.

Innkrevjinga er ikkje rettferdig i dag, og den vil ikkje treffe særleg betre med nye bomstasjonar. Heldigvis finst det eit alternativt i verdsrommet, som kan gjere bompengane betre.