Arktis er viktigare enn nokon gong

Verdas nordlegaste område sluttar aldri å inspirere og overraske.

Publisert Publisert

ENDRING: I lang tid trudde forskarane at klimaet i Arktis var nokså stabilt, men for tjue år sidan kom tre viktige forskningsartiklar som peika på ei endring, skriv Tore Furevik. På biletet er han på tokt i Arktis i 2003, framfor «Lance», som nyleg redda ut Børge Ousland og Mike Horn frå deira ekspedisjon. Foto: Privat

Debattinnlegg

  • Tore Furevik
    Direktør, Bjerknessenteret
  1. Leserne mener

To godt vaksne menn har brukt hausten på å krysse Polhavet på ski. Dette har aldri vore gjort før på denne tida av året. Isen er tynn, det er ope vatn, det er mykje dårleg ver, det blir stadig kaldare og mørkare, og berre moderne teknologi skil suksess frå katastrofe. Vel om bord på skipet som plukka dei opp, kan dei åtvare om dramatiske endringar. Den gamle, tjukke isen er forsvunnen. Arktis har framleis ei forbløffande evne til å fasinere, til å inspirere, til å overraske.

La oss starte med å gå tilbake i tid. Fleire hundre år før vår tidsrekning, segla den greske oppdagaren Pytheas frå Massalia langt mot nord og kom til eit ukjent Thule, der havet var islagt og sola aldri gjekk ned. Tusen år seinare segla våre eigne forfedrar i dei same farvatna. Dei må ha støtt på is når dei segla
aust til fangstområda langs nordkysten av Sibir, eller vest til Grønland og Nord Amerika.

Tore Furevik Foto: Fred Ivar Utsi Klemetsen

Seinare kom dei store oppdagingsreisene, mange drivne av utsiktene til raske pengar for den som kunne finne kortaste veg til rikdomane i Asia. Mange av ekspedisjonane forsvann sporlaust. Finsksvensken Nordenskiöld kunne i 1880 ta imot velfortent hyllest etter å ha vore den første som segla Nordaustpassasjen nordom Russland, og i 1905 kunne Roald Amundsen telegrafere heim at Nordvestpassasjen nordom Canada og Alaska var vunnen.

Parallelt var det eit kappløp om å nå Nordpolen – med båt, med luftballong, med ski. Som oftast gjekk det gale. Det store unntaket var ferda til Fram over Polhavet og skituren til Fridtjof Nansen og Hjalmar Johansen, som med god planlegging og ein solid porsjon hell, førte til tidenes norske triumf.
Rett nok nådde dei aldri Nordpolen, men dei fekk gjennomført eit omfattande vitskapleg program, og dei klarte å få alle heim att etter nesten tre år i isøydet.

Jordas nordlegaste punkt ligg på drivande sjøis over meir enn 4000 meter vatn. Både i 1908 og 1909 var det amerikanarar som hevda at dei hadde nådd polpunktet, men i ettertida er det få som trur på det. Den første sikre polferda var så seint som i 1926, då Roald Amundsen og femten andre flaug frå
Svalbard til Alaska med luftskipet «Norge».

Les også

Greta Thunberg kåret til årets person for sin stemme i arbeidet mot klimaendringar

I lang tid trudde forskarane at klimaet i Arktis var nokså stabilt. Det fanst lite data frå området, og mykje av det som fanst var anten publisert i russiske journalar som var lite kjent i vesten, eller det var samla inn av militæret under den kalde krigen og derfor hemmelegstempla.

Men utover på 1990-talet kom det stadig meir data frå isbrytarar, frå overvintringar på isen, og frå ubåtar under isen, og i desember 1999 kom det tre viktige forskingsartiklar som alle peika på at Arktis var i endring.

Nansensenteret i Bergen brukte satellittmålingar til å vise at isen minka i utstrekning, Universitetet i Washington brukte frigjevne ubåtdata til å vise at isen var blitt mykje tynnare, og Universitetet i Maryland brukte ein klimamodell til å vise at isen kunne forsvinne om sommaren som resultat av den globale oppvarminga.

Då eg saman med ein kollega samanfatta dei nye resultata i populærartikkelen «Mot eit isfritt Arktis?», var dette så nytt at det nådde mange av dei store avisene ute i verda. I New York Times vart vi sitert på at sommarisen kunne vera vekke i løpet av berre 50 år.

Les også

Fakta om klimaendringene: Vi styrer mot tre graders oppvarming

OPPVARMING: Kvart sekund forsvinn 10.000 tonn av isen i Polhavet, skriv innsendaren. På biletet ser vi forskingsskipet «Lance» på ein ekspedisjon nær Nordpolen i 2015. Foto: Tore Meek / NTB scanpix

I dag, tjue år seinare, er det ikkje lengre nyhende at klimaet i Arktis er i endring, eller at isen vil forsvinne. Ingen andre stader har hatt så sterk oppvarming. Isen i Polhavet brukte å vera tjukk, grov og mange år gammal. No er isen tynn og oppsprukken, og veldig mykje meir sårbar for vind og vær. Nær 10.000 tonn havis har forsvunne, kvart einaste sekund.

Perioden etter tusenårsskiftet har truleg vore den varmaste i Arktis på fleire tusen år. Longyearbyen på Svalbard har no hatt ni samanhengande år, der alle månadane i året har vore varmare enn normalt.

Dei raske klimaendringane har ført til stor forskingsaktivitet i Arktis. Eit av dei største norske prosjekta nokosinne er Arven etter Nansen, som har eit budsjett på meir enn 700 millionar kroner og er leia frå Universitetet i Tromsø. Prosjektet har fokus på å overvake og forstå utviklinga i det nordlege Barentshavet, der isen raskt trekk seg attende.

Nansensenteret leiar eit stort europeisk prosjekt der formålet er å utvikle eit heilskapleg observasjonssystem for Arktis. Som del av dette blei KV Svalbard i august i år den første norske båten som har nådd Nordpolen. Og om bord på det tyske forskingsskipet Polarstern er fleire hundre forskarar frå 20 land akkurat no i ferd med å drive over Polhavet i kjølvatnet etter Nansen 125 år tidlegare.

Les også

Kvar femte nordmann trur ikkje på menneskeskapte klimaendringar

Eit av dei store forskingsspørsmåla er kva klimaendringane i Arktis vil bety for resten av kloden. Utsegna «What happens in the Arctic doesn’t stay in the Arctic» gir meir enn 7000 treff i Google. Det handlar om at endringar i Arktis påverkar oss alle.

Blant forskarane er meiningane langt meir nyanserte. Det er høgst usikkert om mindre is i Arktis kan føre til kaldare vintrar i Europa, Asia og Nord Amerika, om smelting av permafrost vil føre til store utslepp av klimagassar, eller om meir elvevatn og smelting av is vil endre havstraumane.

Kort sagt er det veldig mykje me framleis ikkje kan seie med sikkerheit. Det som kanskje har fått flest overskrifter det siste året, er eit katastrofescenario der det spekulerast i om me allereie har sett i gong ein kjedereaksjon som det vil bli vanskeleg å stoppe.

Dette omfattar at isen i Arktis forsvinn, landområda rundt blir varma opp og frigjer klimagassar, Grønlandsisen smeltar, havsirkulasjon vert svekka, Amazonas tørkar ut, korallrev døyr og til sist vil og isen i Antarktis smelte.

Langt frå alle er samde i at dette er eit realistisk scenario, men det er liten tvil om at situasjonen er alvorleg om ikkje verda om veldig kort tid klarar å stanse utsleppa av klimagassar til atmosfæren. Med det bakteppet var klimaforhandlingane i Madrid svært skuffande.

Det er viktigare enn nokosinne at me følgjer med på utviklinga i våre nordlegaste område. Nye avanserte sensorar på satellittar, på instrument på isen, eller under isen, gjer at me med stor nøyaktigheit kan følgje utviklinga på avstand. Men sjølv om me ikkje lenger treng å gå på ski over Polhavet for å gjere målingar, vonar eg at me også i framtida kan la oss fasinere, inspirere og overraske.

Publisert
Din mening betyr noe
I BT trenger du ikke å være ekspert eller politiker for å slippe til. Skriv om det du har på hjertet! Skriv et innlegg