Far min vil døy

No har eg øvd meg på å seia det slik det er.

Publisert:

VELKOMEN: I dei aller fleste livssituasjonar vert døden opplevd som fiende og katastrofe. For far min på 90 år er døden velkomen, ein ven han sit og ventar på, skriv Beate Gauden. Illustrasjon: Lightspring, Shutterstock, NTB Scanpix

Debattinnlegg

Beate Gauden
Dotter

Far min har vore ein sjølvstendig og godt orientert mann som har levd eit langt liv. No vil han ikkje meir.

Å leva tett på hans fortviling er vondt, men paradoksalt nok har det også opna noko i meg.

«Eg er heilt fortvila, eg vil berre døy. Mitt ønske om å døy er stort. Det er forferdeleg lange dagar, eg har ikkje noko å gjere når eg ikkje verkar, når eg nesten ikkje kan sjå eller gå».

Beate Gauden Foto: Privat

Når ein 90-åring vil snakka om døden, tykker eg det er fint. Men når han fortel at han vil døy og faktisk har tenkt på korleis han kan klara å få det til, då er me i yttergrensa av tolelege tema.

Kva gjer det med meg at han har det slik, og seier det så klårt? Må eg skapa ein distanse mellom oss for å tola å høyra, tola å stå i det saman med han? Ja, det handlar om både distanse og nærleik, samstundes. For det er det eg gjer for å tola å vera i det.

Eg legg meg tett opp til hans kjensler, anerkjenner og er der med han i det. «Eg forstår at du syns livet er vanskeleg no når du kan gjera så lite, du som har klart alt sjølv heile livet». Desse orda seier eg fordi eg trur det er best for han.

Kan eg bli ven med hans ønske om å døy, samstundes som eg opplever det vondt? Kan eg plassera mitt eige ubehag til sides og sjå døden frå hans perspektiv? Kan eg stå i dette ubehaget? Kor farlege er orda hans eigentleg? Dei er ekstreme og naturlege på same tid. Dei borer seg inn i hjarta og sinn.

Dei er feil og samstundes forståelege, er dei ikkje? Kven kan krevja at nokon vil leva? Kven kan døma? Eg balanserer. Mellom å kjenna at dette invaderer meg innvendig, til å erkjenna at dette ikkje handlar om meg. Det handlar om han. Det er han som har det vondt. Det er han som har det vanskeleg. For han ser ikkje meg i dette.

«Folk seier at eg har så mykje å leve for, barn, barnebarn og oldebarn. Eg er så glad i alle saman, men det hjelper ikkje meg i det daglege når eg sit her aleine og ikkje kan gjere noko. Eg kan ikkje leve på grunn av dykk».

Dette gjer vondt å høyra, for eg vil vera ei dotter som gjev meining til livet hans. Vil eg at han skal seia at det einaste han har å leva for er oss? For å tilfredsstilla oss? Er det betre å pynta på sanninga? No har eg øvd meg på å seia det slik det er. Heilt strippa, utan å retusjera noko. Far min vil døy. At me finst nokre timar unna, er ikkje nok.

Kan eg klara å sjå på dette med eit ope sinn? Ja, etter månader med samtaler om døden klarar eg faktisk det, og då byrja eg å sova betre om nettene. Ikkje fordi eg ikkje bryr meg, men fordi eg har erkjent at å skilja hans og mitt, samstundes som eg er tett på smerta hans, er det einaste som hjelper.

Då lettar trykket. Både mitt og hans. I alle fall for ei stund. Det er ved at eg går inn i den uroa han kjenner, at både han og eg kan få ro. Far min er ganske god på å ha det dårleg, trass alt. Det har eg sagt til han.

Les også

Christine Pedersen og mannen opplevde det verst tenkelige: – Ja, det er ubehagelig å snakke om døden, men ikke farlig

I dei aller fleste livssituasjonar vert døden opplevd som fiende og katastrofe. For far min på 90 år er døden velkomen, ein ven han sit og ventar på. Han vil samtala om eutanasi, aktiv dødshjelp.

Sidan han er ein kunnskapsrik mann, veit han at han ikkje er åleine om tankane sine. Han kjenner til sjuke menneske som dreg til Nederland for å få hjelp til å døy. Han ynskjer at samfunnet vårt skal akseptera døden som eit gode når eit menneske har levd seg gjennom eit langt liv.

Han ynskjer at han kan få døy heime i sofaen, få ei lita sprøyte og kjenna at slutten vert god. Er det for mykje forlangt? Han har hatt si tid på jorda. Han har teke utdanning, betalt sin skatt og vore til lite bry for samfunnet. Han har hatt eit langt arbeidsliv som sjømann og dei siste 30 åra levd si pensjonisttid med kvardagar der han stort sett har «verka».

«Samfunnet har ikkje noko val», seier eg om aktiv dødshjelp. «Kvifor kan det ikkje få vere mitt val når det gjeld mitt liv», seier han då. På eit vis sit far min der innanfor døra til døden, men døra har ikkje handtak. Det er dette handtaket han søkjer.

Les også

Det finnes ingen kur for kreften til tobarnsmor Jorun. – Akkurat nå har vi det fint.

I alle situasjonar gjennom livet har han klart å laga seg eit «handtak» når livet har butta imot. Til dødsdøra, som kan gje han fred, finst ikkje noko handtak. I starten tenkte eg at ønsket hans var feil. No tenkjer eg at det er lov. Det er lov å villa døy.

I takt med at far min har mista livsmotet, har kommunen intensivert hjelpa i heimen. I skrivande stund kjem dei fire gonger dagleg og ordnar med mat og medisinar. Det aller viktigaste dei kjem med er likevel smil, hender og ord som får far vår til å kjenna at han framleis virkar litt.

I tillegg passar dei på at det skjer noko kvar dag. Dei har verkeleg lagt seg i selen. Han er så glad for dei som kjem, både frå familien og det offentlege. Det gjer så godt å få prata slik at han får bryna hjernen og kan gløyma seg sjølv ei stund.

«Pappa, kan eg få skriva ein kronikk om alt du tenkjer og seier om det at du vil døy?» spør eg. «Det kan du berre gjere, berre vær helt open! Me burde hatt et alternativ. Eg er på ein måte død, borte vekk når eg ikkje kan gjere noko. Eg kan vere heilt open med deg, det kan eg leve på ein stund».

Om han ikkje klarar å tenkja på korleis dette er for oss døtrene, har han i alle fall gjeve oss høve til å samtala om den brutale sanninga i livet. Det har vore smertefullt og tilført relasjonen vårt eit stort alvor, men samstundes ei ny ro.

Gjennom å leva tett på far min sine kjensler, har orda til filosofen Epikur fått ny meining: Frykt ikkje døden, for når du finst, finst ikkje den, og når den finst, finst ikkje du».

Publisert:
Din mening betyr noe
I BT trenger du ikke å være ekspert eller politiker for å slippe til. Skriv om det du har på hjertet! Skriv et innlegg