Er det islam som driv dem til terror?

Er det islam som driv unge menn til terror, eller er det heller eit opprør frå utstøytte og fornedra unge menn?

NESTEN UFFATELEG: Det er nesten ufatteleg at ein ung mann kan setja seg ned bak rattet i ein diger lastebil og køyra med fullt overlegg mot barn, skriv Atle Møen. Bildet er fra to dager etter terrorangrepet i Nice. Sørgende legger ned blomster ved Promenade des Anglais. Foto: Paul S. Amundsen / Frilans/ Scanpix

  • Atle Møen
    Professor, Dr. polit. Sosiologisk institutt, UiB
Publisert:

Vi står tett saman i den varme sommarkvelden, og ser utover havet som andar mot himmelen. Det er 14. juli, fødedagen til Oda dottera mi og den franske nasjonaldagen, og vi ser på fyrverkeriet og det veldige fargespelet. Ei lita stund etter vi har sett utover stranda, havet og himmelen, og vi har ana susinga frå stimen av menneska, går vi sakte nedover strandpromenaden i Nice.

Vi snirklar oss mellom alle menneska, om lag 30.000 er samla langs promenaden, og vi tek vegen mot høgre mot Place Masséna. Brått endrar alt seg og grunnen forsvinn under oss. Vi er midt inne i ein straum av menneske som spring for livet og skrik av skrekk. Berre 50–100 meter unna køyrer ein ung mann inn i den mjuke massen med menneske og slår dei lemlesta og døde ned i gangvegen.

Les også

Ti tanker etter den brutale terroren i Nice

Det er nesten ufatteleg at ein ung mann kan setja seg ned bak rattet i ein diger lastebil og køyra med fullt overlegg mot barn, unge menneske med nesten heile livet framføre seg, kvinner og menn, gamle menneske, og mange ekstra skjøre med stokkar og i rullestolar. Alle desse liva, som ikkje vart fullbyrda, vart strødd utover Promenade des Anglais på grunn av dette hatet, denne djupe lengta mot å døy og denne lysta til å riva andre med seg ned i avgrunnen. Kvifor så mange døde sjeler som strever etter det evige? Nesten ufatteleg, men ikkje heilt, også dette kan forklarast.

Er vi midt inni ein religionskrig, eller ein sivilisasjonskamp? Eller er det heller slik at terrorismen kan forklarast gjennom eit samspel mellom religion, sosiale vilkår, og at det finst menneske med paranoide og aggressive vrangførestillingar? I begge tilfelle spelar islam ei rolle, men det er likevel ein stor skilnad på å hevda at islam er den determinerande årsaka, og at islam er ein av mange årsaksfaktorar, slik at det mest vesentleg er eit ungdomsopprør, mot samfunnet, og mot sine eigne foreldre, noko som vert artikulert gjennom ein jihadistisk narrativ, eller forteljing.

Den franske sosiologen Olivier Roy meiner at vi først og fremst må forstå terroren som eit ungdomsopprør frå 2. generasjonsinnvandrarar og unge menneske som har konvertert til salafisme, som er ein grov, rigid og kulturlaus versjon av islam. Ein religion «for dummies». Salafismen inneheld enkle prinsipp og rigorøse læresetningar, og manar til global jihad og heilaggjer valden, og opphøgjer martyren. Dette er ein perfekt oppskrift for alle som søkjer rask omdanning av seg sjølv og som er drivne av paranoide valdsfantasiar.

Les også

Ver roleg og hald fram

Det kulturlause med denne religionen er at han er svært enkel å tilpassa seg og gjera bruk av innanfor alle samfunn. Det er ein slags McDonalds – hurtigversjon av islam. Sjølv om dei hatar vesten, er desse europeiske jihadistane ofte påverka av ein radikal individualisme, noko som ikkje direkte er i samsvar med den islamske tradisjonen.

Mange av desse unge mennene har levd på utsida av den religiøse tradisjonen, og mange har knapt vore i ein moské. Dei har drukke alkohol, brukt stoff, dansa til vestleg musikk, og dei fleste har også vore kriminelle og har sona fengselsstraffer. Den store omvendinga til jihad har ofte skjedd bak fengselsmurane. Dei høyrer til den same generasjonen, den same gutegjengen, og kommuniserer gjennom sosiale media.

Og det finst fleire døme på at det er brør som har gjennomført terroren i lag, Brahim og Khalid El Bakraoui i Brussel, Salah og Brahim Abdeslam i Paris, Said og Chérif Kouachi i Charlie Hebdo massakren i Paris, januar 2015, og også «To søstre», som er tittelen på boka til Åsne Seierstad.

Desse unge muslimane, også nokre jenter, og forbausande mange som har konvertert, har utvikla estetiske valdsfantasiar, inspirerte av valdsfilmar og dataspel, ikkje så ulikt den fantasiverda av vald og heltegjerningar som Anders Behring Breivik levde i.

Les også

Avlys panikken

Desse ungdommane opplever mest truleg eit radikalt tap av meining, ein djup nihilisme, og dei manglar tilhøyrsle innanfor felles institusjonar og samarbeidande fellesskap. Den religiøse dimensjonen er avgjerande på den måten at den jihadistiske forteljinga kan gje ny metapolitisk meining til meiningslause liv, der ungdommane lever utan ei framtid. Og terroren gjev ein garanti for evig liv, ein utveg for dei desperate draumane, og ein signatur på livsløpet. Ikkje gjennom å gjera suksess innanfor skule og arbeid, men gjennom iaugefallande destruksjon og vald. Dette er den perverse og fanatiske versjonen av den vestlege individualismen.

Vi kan framfor alt ikkje skjula noko, eller sminka på sanninga. Dei fleste terroristane har vore fødde i landet der dei utførte terroren og har hatt svak tilknyting til den religiøse tradisjonen, men både i Tyskland og i Sverige no nyleg var det to einskilde asylsøkjarar som stod for lastebil- massakren. Det finst også mange jihadistar som har blitt direkte omvende av radikale imamar. Det er også ganske sikkert at mange av moskeane, med imamar som talar om global jihad og som opphøgjer valden og terroren som heilage gjerningar, har fått operera fritt i ly av den vestlege toleransen og religionsfridommen, og delvis finansiert av Saudi-Arabia.

Den norske jihadisten Ubaydullah Hussain (som nettopp vart dømd til ni års fengsel), levde eit vanleg ungdomsliv i Oslo. Han snakkar perfekt norsk, han spelte fotball, han kvalifiserte seg som fotballdommar, og han arbeidde som kundebehandlar i ei Osloverksemd. Han var relativt godt integrert i det norske samfunnet, men likevel var det noko som gnog i livet hans. 14 år gammal skreiv han brev til den militante islamisten Mohammed Omar Bakri i Storbritannia, og svaret han fekk inspirerte til omvending og global jihadisme. Det er vel ikkje mogeleg å snakka fornuftig med slike fanatikarar som oppviglar til ærefulle drap? Det kan henda det er viktig å slå hardt ned på denne ekstreme salafismen, og den nære slektningen, den saudiske wahhabismen?

Men det er ingen religionskrig, og islam kan vera ein fredeleg religion. Like fullt møter vi stadig det liberale dilemmaet om vi skal tolerera dei intolerante, som heilaggjer drap av medmenneske.

Din mening betyr noe
I BT trenger du ikke å være ekspert eller politiker for å slippe til. Skriv om det du har på hjertet! Skriv et innlegg