NRK prøver ikkje å lura folket

Fasit er at elevane neppe har latt seg påverka i skulevalet.

REAKSJONAR: NRK-serien «Folkeopplysningen», her ved programleiar Andreas Wahl, har fått mykje kritikk for å ha prøvd å påverka skulevalet ved Lillestrøm vidaregåande skule. NRK ønskjer debatten velkomen, skriv kringkastingssjef Thor Gjermund Eriksen. Jan Tomas Espedal

Debattinnlegg

  • Thor Gjermund Eriksen (Kringkastingssjef)
    Kringkastingssjef
  • Jan Egil Ådland (Prosjektredaktør NRK)
    Prosjektredaktør

Dei siste dagane har nyheita om NRK-serien «Folkeopplysningen» sine forsøk på å påverka skulevalet ved Lillestrøm vidaregåande skule, skapt reaksjonar. Det er ein viktig debatt som me i NRK ønskjer velkomen og vil lytta til.

Målet til «Folkeopplysningen» er å visa korleis ulike aktørar kan prøva å påverka oss som veljarar i det skjulte. For å illustrera dette ville redaksjonen sjå om verkemiddel som alt vert brukte i storpolitisk spel, kunne auka oppslutninga til det partiet som hadde færrast stemmer ved førre skuleval ved Lillestrøm vidaregåande, nemleg Senterpartiet.

Eit dristig eksperiment med ei klar målsetjing: Å gjera både elevar og vaksne medvitne på kjeldekritikk i demokratiske prosessar. Prosjektet vart gjennomført med løyve frå rektor og juristar i fylkeskommunen.

Viktige premiss for eksperimentet var at verkemidla for påverknad skulle avgrensast i så stor grad som mogeleg til berre å treffa elevar ved skulen, og i ein avgrensa periode, at elevar og lærarar skulle få sjå og kommentera opptaka og ha mogelegheit til ikkje å delta i programmet.

Dessutan skulle elevane få grundig informasjon om prosjektet dagen etter skulevalet, slik at røysteføre elevar ville få nok tid til å bestemma seg før kommune- og fylkestingsvalet 9. september.

Les også

BT-leiar om Folkeopplysningen: «Kring­kastings­sjefen bør vurdere stillinga si»

I Lillestrøm var det mogeleg å førehandsstemma ved kommune- og fylkestingsvalet i perioden 12. august til 6. september. Det har vorte stilt spørsmål ved om «Folkeopplysningen» kan ha påverka enkelte røysteføre veljarar som førehandsstemte før eksperimentet var avslørt. Eit forståeleg spørsmål som me møter med største audmjukskap.

I vår vurdering av denne risikoen la me vekt på å avgrensa talet på personar som vart eksponerte, saman med at valdeltakinga blant unge har vore låg dei siste åra, og at delen som førehandsstemmer er endå lågare. Dessutan er påverknad ein kompleks prosess der det naturlegvis er langt fleire faktorar enn dei «Folkeopplysningen» sto bak som avgjer kvar stemma hamnar.

Omfanget på verkemidla me har brukt tilseier at ein eventuell påverknad uansett ikkje blir av betydning for sjølve valresultatet, men prinsipielt er dette utfordrande fordi kvar stemme er viktig i eit demokratisk val.

I kritikken som har kome etter at eksperimentet vart kjent, har det blitt presentert ei rekke feilaktige påstandar om prosjektet. Mellom anna at NRK publiserte såkalla «fake news» og på den måten er med på å svekka demokratiet. Dette biletet treng nyansering.

Eksperimentet vart gjennomført over eit halvt år, men det var berre dei siste to vekene fram mot skulevalet at «Folkeopplysningen» posta ti fabrikkerte artiklar frå fiktive nyheitshus via Facebook-kontoar dei hadde oppretta. Totalt hadde desse artiklane berre 264 klikk. Grunnen til det var nettopp at dei var retta mot Facebook-brukarar i alderen 14–19 som hadde oppgjeve Lillestrøm vidaregåande skule som utdanningsstad på profilen sin.

Les også

Solberg kritiserer NRK etter falske nyheter-prosjekt

Redaksjonen overvaka kontinuerleg bruken og var klar til å ta vekk nyheitene om dei skulle få for stor spreiing. På eit allmøte på skulen morgonen etter skulevalet gjekk Andreas Wahl frå «Folkeopplysningen» gjennom alle artiklane for å forklara elevar og lærarar kva som var blitt gjort og at artiklane ikkje var ekte.

For å visa breidda i verktøy som kan vera farlege i feil hender, vart det posta meir innhald til den same elevgruppa: Ein falsk valgomat på eit kjøpt domene som skulle styra fleire av brukarane mot Sp, ei handfull Instagram-kontoar som på ulike måtar promoterte Sp-vennleg innhald, eit Facebook-event om klimastreik og to Facebook-sider som vart brukte til å komma i kontakt med elevane.

Det vart sendt ut T-skjorter med bilete av Trygve Slagsvold Vedum til ei handfull elevar med oppmoding om å legga ut bilete i sosiale medium.

Skuleval-eksperimentet var dristig og kontroversielt. Difor må me tola den kritikken som no har kome. Langt over streken, seier somme. Svært viktig, meiner andre. «Ja, jeg ble lurt, ja vennene mine, lærerne og hele skolen ble lurt, unntatt rektor så klart. Jeg har samtidig lært så ekstremt mye! Ikke tro på alt du leser», skriv ein av elevane i VG.

Fasit er at elevane neppe har latt seg påverka i skulevalet. Kanskje er det fordi vårt forsøk på påverknad skjedde i relativt liten skala. Eller kanskje er det fordi elevane gradvis byrja å avsløra oss. Kanskje er det nettopp ungdom som er mest medvitne om farane ved manipulasjon. Me har blitt djupt imponerte både over debatten på skulen, dei reflekterte innlegga frå elevane, både for og imot, og ikkje minst kor årvakne mange av dei har vore i møte med eksperimentet.

Poenget vårt var å visa, på ein måte publikum kan relatera til, døme på korleis eit demokrati kan bli rokka ved dersom ein har vonde intensjonar og gjennomføringskraft. Og me trur at når me sender programmet seinare i haust, vil debatten nettopp handla om dei nye utfordringane demokratiet står overfor.

Bergens Tidende skreiv på leiarplass at «det er utilgjeveleg at NRK igjen og igjen vil lure det norske folk.» Om det er noko NRK ikkje prøver på i denne saka, så er det å lura det norske folk. Det er det nok aktørar som prøver på. Det er akkurat det me vil ha fram med dette eksperimentet.