Dette er kjernen i Nav-skandalen

Store og små saker, til både ressurssterke og -svake, skal undersøkjast og overprøvast.

Publisert:

MASKINERI: Domstolane vert i velferdsstaten handsama som forvaltningsorgan, som skal prioritera dei store sakene over dei små. Det gjer dei svakaste gruppene sine saker til rusk i maskineriet, meiner Jørn Øyrehagen Sunde. Foto: Gorm Kallestad / NTB scanpix

Debattinnlegg

Jørn Øyrehagen Sunde
Professor ved Det juridiske fakultet, Universitetet i Oslo

Tenk deg at du fekk følgjande spørsmål: Definer og forklar anten Gud eller rettsstat? Kva ville du ha valt?

Mi erfaring er at dei fleste vel Gud. Dette gjeld like mykje juristar, politikarar og journalistar som andre samfunnsmedlemmar. Det er ikkje fordi Gud er ei enkel eining å forstå, men fordi mange føler at dei trass alt har betre forstand på Han enn rettsstaten.

Straks ein har innsett kor lite kunnskap som finst i samfunnet om rettsstaten, så har ein òg identifisert kjerneproblemet i Nav-skandalen. For korleis skal ein sikra svake samfunnsgrupper deira rettar når ein ikkje har ein klar idé om rettsstaten?

Hør podkast: - Noen må gå. Varsellampene har vært ekstremt mange.

Rettsstaten er ein heilt fundamental del av vår statsdanning, og i Grunnlova heiter det at «Denne grunnlova skal trygge demokratiet, rettsstaten og menneskerettane». Når rettsstat er så viktig, er det fordi han gjev spelereglane som gjer at folkestyret og menneskerettane vert ein realitet og ikkje berre gode intensjonar.

I samband med Nav-skandalen vil det i praksis seia at eit rettsstatsmedvit skulle sikra at alle saker må undersøkjast og reelt overprøvast. Problemet er at i skuggen av velferdsstaten har rettsstatsmedvitet forfalle. Av to grunnar.

For det fyrste fordi velferdsstaten fordrar ei masseforvaltning, der ein prioriterer ned små saker for store. Dermed prioriterer ein òg ned dei svake gruppene som velferdsstaten skulle hjelpa fram og rettsstaten sikra, fordi det som oftast er dei som står bak samlebandsakene. Saker om stønadsbedrageri er ikkje små saker, men dei spring ut av småsakskompleks, og dei gjeld dei same svake gruppene.

For det andre fordi velferdsstaten, særleg etter EØS-avtalen, fordrar eit stort og komplisert regelverk, som det er svært ressurskrevjande å forstå og utfordra. Igjen fører det til at dei svakaste gruppene i samfunnet i liten grad kan utfordra forvaltninga. Sjølv for forvaltninga, og domstolane som skal overprøva forvaltninga, kan dette regelverket vera vanskeleg å forstå.

RETTSSTATSMEDVIT: Alle borgarar skal ha like rettar, om sakene deira er små eller store i samfunnet sine augo. Nav-skandalen viser at rettsstatsmedvit manglar i forvaltninga, meiner jusprofessor Jørn Øyrehagen Sunde. Foto: Arkiv

Velferdsstaten har gjeve brorparten av oss eit tryggleiksgjevande rammeverk om livet utan historisk sidestykke. Heile 1900-talet er historia om korleis grupper av individ utan lobbymakt fekk stadig fleire rettar.

Utvidinga av rettar, og dermed utviklinga av velferdsstaten, skjedde gjennom lovgjeving. Talet på lover, forskrifter og anna rettsleg materiale som ein brukar til å styra samfunnet, har difor auka monaleg. Med EØS-avtalen eksploderte dette, fordi det nasjonale skulle integrerast i ein transnasjonal orden. Dette inkluderte delvis velferdsstaten.

Med stadig meir omfattande og kompliserte skatteordningar, pensjonsordningar og ulike støtteordningar, krevst det ei stor forvaltning. Administrasjon kostar pengar. Difor må forvaltninga arbeida lurt for å verta effektiv og slik få ned kostnadane. Det gjer den gjennom å bruka lite tid på småsakene og setja inn ressursar på dei store.

Små saker for ei forvaltning er massesakene. Massesakene er kvar og ei av liten verdi. Det betyr ikkje at dei ikkje er av stor verdi for individa dei gjeld. Men for forvaltninga vert småsakene fort rusk i maskineriet. Då er det lett for at dei svake gruppene som står bak småsakene, vert oppfatta som rusk i det same maskineriet.

Kva då med ideen om at alle borgarar skal ha like rettar, om sakene deira er små eller store i samfunnet sine augo? Nav-skandalen viser kva som skjer når ein slikt rettsstatsmedvit manglar i forvaltninga.

Ein har gjerne sagt at domstolane er ein tryggleiksgaranti for at forvaltninga ikkje utviklar ein uheldig praksis, som underminerer individrettane. Men domstolane vert i velferdsstaten handsama som forvaltningsorgan, som skal vera effektive og prioritera dei store sakene over dei små. Det finst til og med ein eigen forenkla småkravsprosess for private saker under ein verdi av 125.000.

Småkravsprosess er rasjonelt. For ei rettssak kostar så mykje at utan ein forenkla prosess, ville verdiane på spel forsvinna i advokatutgifter. Denne rasjonelle utviklinga svekker likevel rettsstaten og rettsstatsmedvitet, fordi den berre er eit utslag av at ein prioriterer bort sakene til dei svake gruppene som treng rettsstaten sitt vern mest.

Nav-skandalen har til fulle vist kor samlebandprega domstolane behandla saker om stønadsbedrageri.

Ved sida av prioriteringa mellom masseforvaltning av små og store saker, er det eit problem for rettsstaten at forvaltninga bygger på eit komplisert og omfattande regelverk. Tenk på di eiga skattelikning, eller di eiga pensjonsopptening. Kva høve har du eigentleg, utan advokathjelp, til å finna feil og få dei retta opp? Dette var vanskeleg før EØS-avtalen og har vorte langt vanskelegare etter.

UDI og Nav handsamar kompliserte regelverk slik Skatteetaten og pensjonskassane gjer. Problemet er berre at deira brukarar i liten grad har høve til å sjølve finna feil og få dei retta opp. Fri advokathjelp er i dag like mykje masseforvaltning som anna forvaltning, og difor for ofte til lite hjelp.

Nav-skandalen viste dette til fulle.

Kjernen i Nav-skandalen er altså at velferdsstaten har svekka rettsstaten, trass i at dei begge skal fremja like mogelegheiter for individa. Med dei beste intensjonar har ein bygd opp eit forvaltningsmaskineri som kvar dag sikrar velstand, men som òg lett kan knusa dei som normalt kjem med småsaker som vert rusk i maskineriet.

Denne haldninga til små saker, og det uoversiktlege regelverket som skal forvaltast, har svekka rettsstaten.

Rettsstaten er etter Grunnlova like viktig som demokrati og menneskerettar. Lovverket er fullt av prosessordningar og rettar, som skal gjera alle like for retten. Det er ikkje her mangelen ligg, men i eit manglande rettsstatsmedvit når desse reglane skal brukast.

Ein skal vera varsam med å sitja på universitetet og kritisera alle andre i rettssystemet. Det er der alle juristane i forvaltninga, domstolane og advokatstanden vert utdanna.

Det er universitetet si oppgåve å sikra at dei går ut av studiet med nok rettsstatsmedvit til å vita at både store og små saker, til både ressurssterke og -svake, skal undersøkjast og overprøvast.

Det er òg universitetet si oppgåva å sikra at samfunnsmedlemmane generelt er minst like komfortable med å definera og forklara rettsstaten som Gud.

Publisert:
Din mening betyr noe
I BT trenger du ikke å være ekspert eller politiker for å slippe til. Skriv om det du har på hjertet! Skriv et innlegg