Lofoten avgjer ikkje velferdsstatens framtid

DEBATT: Om ein skulle finne olje eller gass i Lofoten, vil det likevel vere stort behov for å omstille norsk økonomi.

Publisert: Publisert:

INGEN TEST: Ja eller nei til oljeutvinning i Lofoten er ikkje ein test på om ein støtter industrien eller ikkje, skriv innsendaren. Foto: Jan Tomas Espedal, NTB scanpix

Debattinnlegg

Lars-Henrik Paarup Michelsen
Dagleg leiar, Norsk klimastiftelse

Om Arbeidarpartiets landsmøte 4.-7. april seier ja eller nei til oljeutvinning i Lofoten, blir av einskilde framstilt som avgjerande for velferdsstatens framtid. Det er ei grov overforenkling.

Framtida for oljenasjonen Noreg er usikker. Usikkerheita handlar ikkje om retning, men om fart. Endringane som vil kome i marknaden, kan like gjerne skje brått og brutalt som føreseieleg og kontrollert.

Gassens framtid kan tene som døme: Det er godt mogleg at Noreg utover 2020-talet, når Tyskland skal stenge ned kolkraftverk og Storbritannia får fart på elektrifiseringa, opplever ein vekst i gassetterspurnaden som er i tråd med dei mest optimistiske prognosane. Men etterspurnaden kan falle endå raskare når politikken mot 2030 får meir hastverk med å kutte utslepp, og dei teknologiske alternativa til gass til straum, oppvarming og industri blir fleire, betre og billegare. Dette er også tema i utgreiinga til regjeringas klimarisikoutval.

Finansdepartementets eigne framskrivingar for produksjon, sysselsetting og inntekter bygger ikkje på eit stort og raskt skifte i energimarknadene, men representerer like fullt eit varsel om at oljas rolle i norsk økonomi vil bli kraftig redusert dei neste tiåra:

  • Petroleumsproduksjon: I Nasjonalbudsjettet for 2019 kan ein lese at produksjonen av petroleum vil gå litt ned dei neste par åra, før han i 2023 stig til eit nivå̊ som nærmar seg toppnivået i 2004. Det skuldast at felta Sverdrup og Castberg kjem i produksjon. Men veksten er kortvarig. Produksjonskurva vil på ny knekke mot slutten av 2020-talet. Forventa petroleumsproduksjon i 2030, 2040 og 2050 er høvesvis 16 prosent, 35 prosent og 50 prosent lågare enn i 2018.
  • Petroleumsrelatert sysselsetting: I Perspektivmeldinga 2017 skriv Finansdepartementet at den petroleumsrelaterte sysselsettinga kan bli nesten halvert fram mot 2040 samanlikna med 2013. Det utgjer ikkje berre mange arbeidsplassar, historisk er dette også dei mest verdiskapande arbeidsplassane vi har. I perioden 1970 til 2016 var bruttoproduktet pr. sysselsett i petroleumsnæringa i gjennomsnitt 14 gongar høgare enn i fastlandsbaserte næringar.
  • Statens petroleumsinntekter: Gitt stabile oljeprisar, vil inntektene stige noko fram til midten av 2020-talet, for så å begynne å falle. Realiteten er at petroleumsinntektene vil utgjere ein stadig mindre del av Noregs samla inntekter. Faktisk vil rente- og utbytteinntektene frå oljefondet bli langt viktigare enn inntektene frå olje og gass.

Eit anna poeng som ofte vert underkommunisert, er olje- og gassindustriens store betyding for fastlandsøkonomien. Når det har gått godt i «oljå», har dette også smitta over på resten av industrien og næringslivet. Når petroleumsindustrien framover blir mindre viktig, forsvinn også det som har vore motoren i norsk økonomi.

Sjølv om det er lenge til lyset vert slokna på sokkelen, vil etterspurnaden frå næringa ikkje lenger bidra til å trekke opp aktiviteten i fastlandsøkonomien.

Vi veit ikkje når, korleis eller kor raskt petroleumssektoren vil falle, men at det vil skje, er openbert. Truleg er Finansdepartementet for «optimistiske» i sine framskrivingar. Ein ting er at nivået på norske olje- og gassressursar har passert toppen, men langt viktigare er teknologiutvikling og klimapolitikk som kjem til å endre marknadene.

Norsk velferd er uløyseleg knytt til oppdaginga og utviklinga av olje og gass. I 2017 stod petroleumssektoren for 14 prosent av all verdiskaping i landet og utgjorde rundt 39 prosent av eksportinntektene. I statsbudsjettet for 2019 legg regjeringa til grunn ein netto kontantstraum frå petroleumsverksemda på 286 milliardar kroner. Det er langt unna gullåra då Jens Stoltenberg var statsminister sist, men det er det høgste nivået sidan oljeprisfallet i 2014.

Les også

BTs Hans K. Mjelva: «Du er den nye oljen»

Noreg har vore heldig, men også dyktig. Heldig fordi vi høyrer til ein stad på jorda der det viste seg å vere rikeleg med energiressursar under havbotn, men dyktig fordi vi har klart å forvalte ressursane på ein god og skikkelig måte.

Vi har bygd opp ein offshore-industri i verdsklasse, som i 2017 sysselsette rundt 170.000 personar (SSB). I tillegg har vi klart å etablere eit system for handtering av enorme oljeinntekter som står til gull. Oljefondet og handlingsregelen har gjort den laupande drifta av landet vårt uavhengig av oljeprisane, samtidig som vi syt for at oljeinntektene også kjem framtidige generasjoner til gode. Dette «rigget» er ein suksess som ikkje bør takast for gitt. Vi har grunn til å vere stolte.

Debatten om Lofoten er viktig, men har minimalt å seie for det store bilete. Påtroppande rektor ved Universitetet i Stavanger, professor Klaus Mohn, har rekna ut netto nåverdi for staten av olje- og gassverksemd i LoVeSe-området er på 133 milliardar kroner. Brukast desse inntektene i tråd med handlingsregelen, vil det utgjere 762 kroner pr. innbyggar pr. år, hevda han i eit innlegg Aftenposten.

Velferdsstaten står og fell ikkje med desse hundrelappane. Ja eller nei til Lofoten er difor ikkje ein test på om ein støtter industrien eller ikkje. Dersom ein skulle finne olje eller gass her som er kommersielt lønsamt å utvinne, ville det likevel vere eit stort behov for å omstille norsk økonomi. Om det er arbeidsplassar og verdiskaping ein er oppteken av, er det heilt andre spørsmål som må stillast: Kan vi klare å runde av oljealderen like vellukka som vi starta han?

Les også

Oljefondet satser mindre på olje: – Dette vil bli lagt merke til i hele verden

Spørsmålet har innverknad på dei fleste politikkfelt: Kva slags skatteregime, tildelingspolitikk, FOU-innsats og statleg eigarskapsutøving aukar sjansane for framleis høg sysselsetting, skatteinngang og velferd når etterspurnaden etter olje og gass faller? Korleis reduserer vi faren for store verditap i det fossile?

Det er eit enormt rom mellom det å datofesta stans i all petroleumsaktivitet på den eine sida og «business as usual» på den andre. Eg opplever Arbeiderpartiets interne diskusjon som eit forsøk på å finne ein plass i dette rommet, mens Høgre verkar mest opptatt av å slå ned på all nytenking og debatt med tom oljepopulistisk retorikk. Vel vitande om dei langsiktige utsiktene for norsk petroleumsindustri, framstiller partiet status quo som den forsvarlege linja. Det er ein liten tillitsvekkande strategi.

Ingen av oss har eksakte svar på korleis Noreg bør gå fram for å omstille seg, men ein ting er klart: Vi må som oljenasjon erkjenne at vi står framfor ei kjempeutfordring og våge å diskutere dei vanskelege spørsmåla i offentlegheita.

Publisert:
Din mening betyr noe
I BT trenger du ikke å være ekspert eller politiker for å slippe til. Skriv om det du har på hjertet! Skriv et innlegg

Foto: Aagaard, Rolf M.

Foto: Aagaard, Rolf M.