Vi må bli kvitt testhysteriet

Ei stund kunne det sjå ut som om heile mennesket skulle vurderast med talkarakter.

DRUKNAR: Vi må gå bort frå den stramme målstyringa av skulen. Når læraren druknar i krav om dokumentasjon, set ho ikkje med glød i gang med spennande metodeprosjekt, skriv innsendar. Scanpix

Debattinnlegg

Erik Sølvberg
Stryn, tidlegare rektor i den vidaregåande skulen

«Osloskolen har de siste ukene vist at den representerer en sektor uten kultur for meningsutveksling, kritikk og faglig utveksling.» Det skriv Aftenposten på leiarplass 16. mai.

Den konkrete bakgrunnen for påstanden er at lektor Simon Malkenes fekk kritikk for at han offentleg fortalde om elevar som ikkje kan eller vil oppføre seg når undervisning pågår. At den forteljinga ga han Fritt Ord sin heiderspris, seier truleg ein god del om ein såkalla fryktkultur i Oslo-skulen.

Om vi i skulen har ein fryktkultur også i resten av kongeriket, veit eg ikkje. Som lektor, rektor, føredragshaldar og forfattar har eg møtt svært mange skulefolk , og vil påstå at vi i løpet av skulereformene sidan 1990-talet neppe har utvikla noen god kultur for «meningsutveksling, kritikk og faglig utveksling». Det har ikkje dei ansvarlege styresmaktene lagt til rette for. Tvert imot.

Sjølv om styringsdokument nr. 1- Generell læreplan – var ein visjon om noe heilt anna, tok politikarar og byråkratar tidleg grep som i praksis hindra skoleleiarane og lærarane i å vere med på å forme innhaldet i dei reformene dei skulle ha ansvaret for å gjennomføre. Da måtte det vel gå gale.

Les også

En «sykere» skole

Politikarar og skolebyråkratar kasta seg over skulen fulle av ei herleg blanding av nyliberalistisk tankegods og arrogant styringsvilje. Det verka som om dei ikkje såg skilnadene mellom ei bedrift og ein skole, mellom ein danningsinstitusjon og ein resultatprodusent. Her galdt det om å «få meir ut av befolkningens talent» og «mer kunnskap for hver krone.»

Dei innførte målstyring som styringsprinsipp utan på førehand å presisere nærare kva målstyring skulle innebere når det galdt skulen, trass i at det i St.meld.nr.37 (1990-91) stod følgjande: « Den målstyring som skal anvendes i utdanningssektoren, må være tilpasset sektorens spesielle behov. Den må ta hensyn til målenes kompleksitet og finne fram til en god balanse mellom målstyring og den nødvendige regelstyring. Det er også viktig å ta hensyn til at ikke all virksomhet i utdanningssektoren lar seg måle og resultatvurdere.»

Dette er klok tale. Det same kan eg ikkje seie om det som blei praksis: I høgt tempo blei mål og planar utarbeidde. Målstyrande læreplanar (ikkje fagplanar!) der ingen skulle vere i tvil om kva elevane skulle lære og forstå, planar for organiseringa av skulane – utan lærarråd og skoleutval, planar for departementets styring av Skule-Norge – utan faste, sakkyndige råd.

På sentralt hald blei det avgjort at arbeidsplanar i klassane skulle utarbeidast med mål og delmål, også der elevar og lærarar meinte den slags var heilt unødvendige. Til å begynne med blei også skulane pålagde visse undervisningsmetodar. Heldigvis tok departementet etter ei tid til vitet og ombestemde seg.

Les også

I 16 år har skoleelevene blitt testet. De er fortsatt på samme nivå, men er blitt mer stresset.

Etter kvart kom det krav om både skulebasert vurdering og ekstern vurdering. Fylkeskommunane brukte store summar på ekspertkonsulentar som skulle hjelpe til med utforming av spørsmål, analyse av svar, skriving av rapportar, vurdering av tilstanden, utforming av tiltak, osv, osv. Det meste var nok dessverre av liten verdi.

Nokre av oss forsøkte å seie frå om det, både til byråkratnivå og politisk nivå. Til inga nytte. Det blei heller verre – med ustanselege krav om satsingsområde og verksemdsplanar. For ikkje å snakke om vurderingssystem.

Ei stund kunne det sjå ut som om heile mennesket skulle vurderast med talkarakter: Haldningar, eigenskapar og opplevingar, i tillegg til dugleikar og fagleg kunnskap og innsikt.

Akkurat på dette feltet nytta det å protestere. Kravet blei til slutt at det var den «helhetlige kompetansen» som skulle vurderast og ikkje elevens personlegdom. Litt enklare blei det. Så lenge det varte.

Sjølvsagt skulle vi skolerast. Departementets folk kjente kanskje til filosofen Hans Skjerveheims skilje mellom å overtyde og overtale, men skuleringa bar ikkje preg av det: Her var det snakk om å overtale. Punktum.

På ein skuleringskonferanse for Vestlandet blei eg beden av fylkesskulesjefen i Hordaland om å seie noko om vilkåra som måtte oppfyllast dersom reforma skulle bli vellykka. Eg hugsar eg la vekt på at vi som skulles setje reforma ut i livet, måtte få tid og høve til å reflektere over innhaldet i reforma. Da blei eg møtt med klår tale frå statssekretæren: Viss eg trudde departementet ville ha ein «akademisk debatt» om reforma, måtte eg tru om att!

Kva blei det av skoleleiarane – rektorane – oppi alt dette? Rektor skulle ikkje lenger vere «den første blant likemenn», men arbeidsgjevars representant ute på skolane, og dermed ansvarleg for at krava om alle planane, tiltaka og dokumentasjonen blei etterkomne. Blant anna gjennom styringsdialogar skulle arbeidsgjevar sørgje for at rektorane heldt seg på rett spor.

Les også

Guttene henger etter på skolen. Er rene gutteskoler løsningen?

Kvar blei det av fagfolka – lærarane? Den faglege og pedagogiske debatten blei det mindre av. Ein inviterer ikkje til fagdebatt når måla for arbeidet er fastlagt i detalj av andre. Når ein druknar i krav om dokumentasjon, set ein ikkje med glød i gang med spennande metodeprosjekt.

Dei som hadde primæransvaret for at elevane fekk ei grundig opplæring i demokratisk teori og demokratisk praksis, opplevde i alle fall ikkje noko demokrati i praksis da dei skulle gjennomføre ideane i og bak reformene!

Ein grunnstein i demokratiet er tillit – tillit til at myndige menneske kan gjere fornuftige val til beste for fellesskapen. Statsråden sa ved oppstarten av Reform 94 at han ville hjelpe lærarane til å rette ryggen. I så fall tok han og hans næraste medarbeidarar feil grep. Den detaljerte og omfattande målstyringa vitna ikkje berre om styringsvilje, men også om mistillit til skulens folk. Da blir det fint lite av «meningsutveksling, kritikk og faglig utveksling»!

Kanskje tar eg heilt feil når eg fryktar at situasjonen ikkje har endra seg vesentleg? Kanskje har våre styresmakter alt skjønt at dei tok feil da dei prøvde å målstyre lærarane, at vi snarast treng ei ny reform?

For læraren må igjen bli eit subjekt, ikkje eit styringsobjekt. Vi treng med andre ord ei tillitsreform. Den må starte med at ein går bort frå den stramme målstyringa av skulen. Begynn med læreplanane, kall dei fagplanar og lat dei igjen bli rettleiande rammeplanar. Da kan ein bli kvitt test - og dokumentasjonshysteriet, da kan læraren igjen bli fagmennesket som kan lage opplegg tilpassa langt fleire elevar enn det som faktisk er mogeleg i dag.

Din mening betyr noe
I BT trenger du ikke å være ekspert eller politiker for å slippe til. Skriv om det du har på hjertet! Skriv et innlegg