Landet er verdas mest oljerike. Og dei er på randa av kollaps.

Millionar har rømt frå Venezuela. Andre tar livet sitt når medisin og behandling kostar tusenvis av gongar meir enn dei har råd til.

Publisert Publisert

PSYKIATRI: El Cedral er ein av dei mest eksklusive psykiatriklinikkane i Caracas.

Han var på besøk i leilegheita til ein kamerat, i 16. etasje. I skjul smaug han seg ut på balkongen, løfta sine smale bein over rekkverket, og tok nokre siste drag av den lumre januarlufta.

Han såg ut over byen Valencia, som glitra der nede av lysa frå hundretusenvis av vindauge. Han kunne sjå dei blå silhuettane av fjella rundt byen.

Så slapp Luis Noguera taket.

Han var 52 år og lærar ved kunstskulen i hovudstaden Caracas. Den økonomiske krisa som har utarma Venezuela dei siste fem åra, gjorde Noguera til ein nedbroten mann.

Depresjonen hans var ubehandla, både på grunn av at den psykiatriske helsehjelpa har kollapsa og ein skrikande mangel på medisin. Til slutt gav Luis Noguera opp livet. I 2017, året då han tok livet sitt, begikk eit alarmerande stort tal innbyggjarar i Venezuela sjølvmord.

LIVET: Eit gamalt bilete av Luis Noguera, ein venezuelansk kunstnar som tok livet sitt.

Då Marianella Guevara, Luis Nogueras beste venn gjennom 35 år, fekk telefonen om at han var død, hugsa ho korleis han hadde fortald ho om plutselege panikkangrep. Korleis han tre månadar tidlegare hadde sagt at han hadde vore besett av ein mørk tanke om å døy.

– Eg er sikker på at han ikkje hadde tatt livet sitt om han hadde fått hjelp til å kome seg ut av krisa. Luis trudde på livet og Gud. Han behøvde antidepressiva, men han tente berre minstelønna. Ei eske medisin kosta meir enn det, seier ho.

Det er ettermiddag. I bakgrunnen står larmen frå bilhorn og bussmotorar. Marianella Guevaras dachshund pustar tungt i den kraftige vinden frå Det karibiske hav, nokre mil lenger unna.

Her, utanfor heimen hennar i det sentrale Caracas, demonstrerte hundretusenvis av menneske i 2017 mot regjeringa. Guevara brukte å gøyme seg i eit rom med tette karmar når tåregassen trengde seg gjennom listene på vindauga.

Iblant sende ho meldingar til Luis Noguera, som budde i ein del av byen med mange samanstøyt mellom demonstrantar og politi.

MINNESMERKE: Marianella Guevara har eit foto av sin døde venn Luis Noguera i hagen heime i Caracas.

– Luis var redd av seg. Han absorberte sinnsstemningane kring seg, han var ei kjenslevar sjel. Til slutt orka han ikkje halde fram i Caracas, og flytta til barndomsbyen sin. Han trudde han skulle jobbe der, at han skulle leve av å måle. I staden blei det vanskelegare å forsørgje seg, seier Marianella Guevara.

– Det siste året gjekk Luis ned 15 kilo. Av svolt. Vanskane med å få tak i nok mat og medisin, uroa på gata, sette i gang noko i han som blei til ein tung depresjon.

I Caracas har barn erstatta leik med å leite etter mat. Eldre sit aleine igjen, etter at barna deira har forlate Venezuela.

Trass i at Venezuela har den største, kjende oljereserven på jorda, er landets økonomi blant dei aller verste. Kritikarar av regimet i Caracas peikar på økonomisk vanskjøtsel av det statlege oljeselskapet og overforbruk som årsaker til den økonomiske krisa.

Regjeringa til Nicolás Maduro svarar at andre krefter står bak: Internasjonale sanksjonar og spekulative næringslivstoppar frå opposisjonen.

PROTESTAR: Demonstrasjonane i Venezuela våren og sommaren 2017 enda med 125 døde og fleire tusen skadde.

Det som uansett er sikkert, er at dødsstøyten for den ein gong blomstrande økonomien kom då oljeprisane krasja i 2014.

Olje står for nesten alle eksportinntektene til Venezuela, og regjeringa har forsøkt å kompensere ved å trykkje fleire pengesetlar.

Resultatet: Ein hyperinflasjon som er ein av dei verste i verdshistoria. I slutten av august trengtes 200 månadlege minsteløner for å dekke matbehovet til ein familie.

Ifølgje FN flyktar rundt 5000 menneske frå Venezuela, kvar dag.

Resten blir igjen i eit skrekkens land. Sidan den økonomiske krisa starta, har kriminaliteten skutt i vêret. Caracas er no rekna for å vere verdas farlegaste by.

Regjeringa har slått ned fleire forsøk på statskupp det seinaste året. For venezuelanarane ser framtida meir usikker ut for kvar dag.

Samtidig har angst og uro vore tabubelagt.

Framleis, snart to år etter, tenkjer Marianella Guevara mykje på kva ho kunne gjort for å hjelpe sin venn Luis.

– Han nemnde berre i forbifarten at han hadde sjølvmordstankar. Og eg svarte at han var gal, seier ho.

VENNEN: Marianella Guevara (til v.) blir halden rundt av sin venn Luis Noguera. Kameraten tok livet sitt for eit år sidan.

I tida etter Luis Nogueras død, har psykisk helse som tema blitt løfta av ideelle organisasjonar og enkeltpersonar.

Ein av dei er psykologen Yorelis Acosta, som jobbar ved Caracas største universitet, Universidad Central. Der kartlegg ho dei psykologiske effektane av Venezuelas økonomiske og sosiale krise.

Ifølgje Acosta var «la alegria» – livsgleda – det som karakteriserte Venezuela mest av alt. Då ho byrja si kartlegging for tre år sidan, var sorg, sinne og frykt dei vanlegaste kjenslene hos dei ho spurde.

– I 2018 endra det seg, med forvirring, intens liding, apati. For oss venezuelanarar er dette kjensler mange ikkje er vane med å handtere. Når alle rundt deg har gitt opp, blir det endå verre å sjå løysingar. Sjå rundt deg. Du kan sjå krisa i folks andlet.

KARTLEGGER: Psykologen Yorelis Acosta forskar på dei psykologiske effektane av den økonomiske og sosiale krisa.

Kontoret hennar ligg i ein nær dødsstille bydel. Ho kan sjå til byens likhus, der, ifølgje ho, to sjølvmordsoffer blir brakt inn dagleg frå Caracas. Det er det same som blei rapportert inn frå heile landet i 2012, ifølgje Venezuelas statistiske byrå. Folketalet i Caracas er rundt ein tidel av alle som bur i landet.

– Offisiell sjølvmordsstatistikk finst ikkje, eller rettare, er blitt hemmeleghalden av regjeringa sidan 2013. Men det finst nok bevis for at hyperinflasjonen fører til to ting: Folk forlèt landet. Og folk tar liva sine, seier Yorelis Acosta.

Informasjon samla av organisasjonar peikar mot same resultat. I byrjinga av året skapte organisasjonen Venezuelanske valdsobservatorium overskrifter etter at dei undersøkte talet på sjølvmord i delstaten Mérida i 2017. Dei fann at det var fleire enn på 30 år. Ein barnerettsorganisasjon, Cecodap, kom til at sjølvmord blant mindreårige hadde økt med nesten ein femtedel i løpet av 2017.

Barna er ikkje aleine. Ifølgje Bloomberg gjekk sjølvmord blant eldre opp med 67 prosent i 2017.

FULLT: - Kvar dag må eg nekte sengeplass til sjuke, fordi det er fullt, seier sjefpsykiater Ernesto Rodríguez.

Den desperate situasjonen har gjort psykisk friske sjuke og sjuke dårlegare, ifølgje psykiateren Ernesto Rodríguez.

– Framfor alt ber fleire om hjelp. Mange av dei som kjem til oss, er blitt sendt hit frå institusjonar som har stengt ned, seier han.

Tomme medisinhyller har tvunge legar til å skrive ut fleire tusen sjuke dei siste åra. Ifølgje leiaren i landets legeforbund har rundt 26.000 legar forlate landet. Som sjef for den psykiatriske avdelinga ved universitetssjukehuset Central i Caracas, avviser Ernesto Rodríguez pasientar i døra.

– Kvar dag må eg nekte sengeplass til sjuke. Vi er allereie alt for mange.

Ein gong i tida var sjukehuset hans eit av Sør-Amerikas mest påkosta. Som ein del av Central-universitetet blei sjukehusbygninga i 2000 utropt til verdskulturarv for sin modernistiske arkitektur. Rodríguez huskar korleis pasientar nærast valfarta hit frå heile Latin-Amerika.

Utanfor sjukehuset står flaggstengene på parade, ved sidan av vaiande palmar. Rundt palmane veks ugraset vilt. Inne på sjukehuset herskar mørket. Ernesto Rodríguez fortel at avdelinga manglar 25 glødelamper. Han har halvert talet på sengeplassar, sidan eit av dei to toaletta i eitt år har vore i ustand. Dei innlagde har ikkje sengeklede eller rennande vatn.

Men det mest alvorlege er likevel mangelen på legemiddel, seier han.

LIKHUS: Studier viser ein kraftig oppgang i talet på sjølvmord. Her frå eit av Caracas likhus.

– I fire år har vi hatt svært lite å gi pasientane. Det siste året har situasjonen blitt dramatisk forverra. I sjukehusapoteket finn eg kanskje ein av kvart tjuande legemiddel vi treng. Utan at vi veit kva vi får når.

Ein gong i kvartalet køyrer han bilen sin til organisasjonen Acción Solidaria, eit av fleire private initiativ som donerer medisin frå Europa og Nord-Amerika. I løpet av dei fire timane organisasjonen har ope ein vanleg kvardag, rekker over 100 personar å kome. Frivillige hastar mellom ei stadig ringande dørklokke, fire telefonar og det halvtomme lageret.

Ifølgje organisasjonen auka førespurnadane via telefon frå 300 til 3000 i månaden mellom 2016 og 2018. Rundt halvparten av ønska blir avslått, fordi lageret ikkje strekker til. All levering skjer i mindre skala, ein lastebil av gongen, for å unngå at regjeringa skal leggje merke til dei, og hindre donasjonar.

President Nicolás Maduro har kategorisk avvist internasjonal humanitær hjelp for at landet «ikkje skal bli avhengig av utanlandske interesser». I november nekta styresmaktene ein leveranse frå Legar utan grenser til sjukehuset til Ernesto Rodrígez. I ei pressemelding frå sjukehusleiinga nokre dagar seinare, skreiv dei at «Venezuela har tilstrekkeleg med ressursar til å skaffe all medisin innbyggjarane treng».

FLUKT: Ifølgje FN rømmer rundt 5000 venezuelanarar frå landet, kvar dag.

Legemiddelprodusentane i Venezuela, dei fleste statlege, har måtte stenge under den økonomiske krisa. Gjeld til utanlandske leverandørar har fått dei utanlandske legemiddelselskapa til anten å slutte – eller krevje betaling på forskot i utanlandsk valuta.

– Når vi avdelingssjefane uttaler oss om mangelen på medisin, svarar leiinga at det er på grunn av økonomiske sanksjonar og blokadar frå Vesten, seier Ernesto Rodríguez ved universitetssjukehuset.

Han tar kollapsen på eiga avdeling tungt. Han ser pasientar bli langsamt brotne ned av depresjonar, tvangstankar og vrangførestillingar. Det verste, synest han, er at dei fleste, med behandling, kunne ha levd vanlege liv.

Dei som har råd, søkjer seg vidare til private institusjonar, som klinikken El Cedral i Caracas. I ein koseleg bakgard er det parasollkledde kafébord. I november kosta ein sengeplass her rundt seks månadlege minsteløner pr. natt. Sidan helseforsikringane ikkje dekkjer psykisk sjukdom, er det pasientane sjølve som betaler.

GRATIS: Barn og gamle får eit gratis måltid i ei kyrkje i Caracas. I slutten av august kosta ein families matbehov det same som 200 minsteløner.

Sjeflege Jesús Córdova seier at han alltid klarer å skaffe medisinar til sine pasientar. Det er dyrt – og til prisar han aldri klarer å føresjå – men han finn dei.

– Eg er svært uthaldande. Når ein pasient kjem hit, ofte frå offentlege sjukehus, er vi deira siste håp. Då er det utelukka å seie at det ikkje går. Eg ringjer rundt til apotek og eit nettverk av personar som sel medisin i dollar frå Panama, USA eller Europa. Kor mykje kostar det? Her, illustrerer Córdova.

Ettersom inflasjonen verkar og den økonomiske krisa forverrar seg, har færre råd til å kjøpe medisinane Jesús Córdova finn fram til. I staden har mange vald å lindre symptoma med klinikkens spesialitet – elektrosjokk. Gjennom 2017 dobla klinikken behandlingane, til 200 i månaden.

På seinsommaren i fjor endra det seg, etter at Venezuelas regjering devaluerte valutaen og 60 gongar sette opp minstelønna. Som resultat nådde inflasjonen nye høgder. Prisen for elektrosjokk, som tidlegare hadde vore stabilt, blei mangedobla. Etterspørselen stoppa opp.

Samtidig byrja pasientane til Jesús Córdova å døy i ein fart han ikkje hadde opplevd tidlegare.

– Eg kan seie det slik: Frå september tok alle av våre fem pasientar med kjende depresjonar livet sitt i løpet av seks veker.

Ikkje eingong Córdovas privilegerte pasientar har lenger råd.

– Dei må velje mellom å kjøpe mat og kjøpe medisinar. Og dei kjenner seg som ein byrde for familiane sine.

KØ: Folk i kø utanfor ein minibank. Venezuelas hyperinflasjon er ein av dei verste i verdshistoria, og kontantane tar ofte slutt.

Massesjølvmord. Det handlar hypotesen til forskaren Yorelis Acostas om: At mangelen på psykisk helsevern, i ein ekstremt vanskeleg situasjon, er i ferd med å gjere ein kollektiv depresjon om til eit massesjølvmord. I radio, TV og aviser snakkar ho om kor viktig det er å bryte tabuet rundt sjølvmord – og seie at det er lov å både gråte og ha mørke tankar.

– For nokre veker sidan, etter at eg hadde vore på radioen, fekk eg ein e-post frå ein som skreiv at han hadde planlagt å ta sitt eige liv. Intervjuet hjelpte han til å kome på andre tankar. Han takka meg, seier Acostas.

Psykologistudentar frå hennar universitet har starta eit eige terapimottak og har opna ein hjelpetelefon. Terapien er billig eller gratis. Liknande hjelpetiltak blir gitt av både Psykologar utan grenser og landets psykologforbund. Dei når likevel berre ein liten del av folket.

Litt etter litt har det dårlege samvitet til Marianella Guevaras blitt litt enklare å handtere. Ho kunne ikkje ha gjort meir for sin ven, kunstnaren Luis Noguera.

All tida, alle kreftene hennar, går med til å ta hand om hennar Alzheimer-sjuke mor. Også mora treng medisinar.

– Turane til apoteket avtar aldri. Ein gong besøkte eg elleve apotek på ein dag. Apotekturné er blitt ein nasjonalsport, seier ho.

Guevaras ler.

Iblant ber ho ein ven ta med seg medisin til mora frå jobbreisene han tar til Mexico. Stedottera, som er apotekar i Spania, sender esker med medisin som snart går ut på dato til henne.

– No har vi alle medisinar til mamma, unnateke ein. Eg deler opp medisinen så dei skal rekke lenger. Om eit halvt år tek dei slutt. Då veit eg ikkje kva som skjer.

Publisert