BJARNE BEKKEHEIEN AASE

Ho Chi Minh-byen, Vietnam

Ettermiddagstrafikken veltar rundt gatehjørnet mellom Hai Bad Trung og Ly Chinh Thang. Arbeidarar og skuleelevar er på veg heim for dagen, og alle har kvar sin moped. Dei tøffar av garde i strie straumar og tutar intenst. Fortauet langs Ly Chinh Thrang ligg derimot breitt og øde. Eit og anna fruktskal ligg og rotnar langs husveggen i den steikande varmen og ein samankrølla papirlapp blafrar forsiktig i den svalande brisen.

Etter få meter kjennest ei svak duft av fisk. Ein ung mann med mørkt bakovergreidd hår, mørkeblå T-skjorte, kortbukse og sandalar står og heng ved inngangen til ein mindre restaurant.

— Do you want some noodlesoup?

Kommunistkokken

Nha Hang er midt i trettiåra, og driv den tradisjonsrike supperestauranten til bestefaren. Bestefar Ngo Toai har heller ikkje kasta inn årene endå. Trass i sine 91 år er han framleis aktiv på kjøkkenet, og viser svært så gjerne nysgjerrige turistar rundt i huset med den særmerkte historia. Toai er svoren kommunist, og har vore aktiv i kommunistrøyrsla i Vietnam heilt sidan den spede starten på 30-talet. Hans intense tru på eit fritt og kommunistisk Vietnam har gjort at han har vore døden nær ved fleire høve. Mellom 1968 og 1975 sat han også som krigsfange i amerikanske fengsel i Sør-Vietnam. Han minnest torturen, men gav aldri slepp på si revolusjonære overtyding. Alt starta tidleg på 20-talet.

Revolusjonær som tenåring

Ngo Toai, som var fødd i ein liten by ved den raude flod i Nord-Vietnam, starta alt som 12-åring å arbeida som hjelpar i eit veveri. Det var der han fekk sitt første møte med undergrunnsrørsla. Fleire på veveriet var tilknytta fridomsrørsla som ville kvitta seg med den franske kolonimakta. Toai vart oppdaga og kasta i fengsel. Der vart han kjent med fleire andre likesinna, og lærte meir om den revolusjonære røyrsla.

Då han etter ei tid slapp ut av fengselet att, reiste han til Ha Nam Ninh-provinsen for å arbeida på ei franskdriven mølle. Toai var ein pådrivar i fagrørsla, og arrangerte streiker for høgare løner, betre arbeidsforhold og kjempa mot arbeidsløysa. Dei franske styresmaktene såg ikkje på dette med blide auge, og Toai vart utvist frå området. For å overleva starta han å selja pho (suppe), som også var yrket til faren hans.

Geriljasjef

Under den andre verdskrigen mista kolonimakta Frankrike kontrollen over Vietnam. I 1945 vart det open krig då franskmennene ville prøva å vinna tilbake kontrollen over landet. Som den gode kommunist Toai var, verva han seg i hæren. I 1945 var han kommandør av ein nordvietnamesisk geriljatropp, men då franskmennene gjekk sigrande ut vart Toai arrestert. Eit nytt opphald i fengsel frista ikkje for suppekokken, og Toai klarte å rømma. Med eit falsk ID-kort og mest utan pengar klarte han å ta seg fram til Saigon. Der tok han opp sitt gamle yrke som vevar. I 1951, då oppstanden mot franskmennene var på sitt sterkaste, gjenoppretta Toai raskt kontakten med revolusjonære landsmenn frå fengselstida i nord. Han tørka også støvet av kokekunsten og opna ein pho-kafe som var skalkeskjul for revolusjonær aktivitet.

I 1958 opna han nok ein «pho» i eit litt meir hensiktmessig bygg for undergrunnsaktiviteten, og i 1963 opna han den vidgjetne «Pho Binh»-restauranten i Ly Chinh Thang-gata 7. Supperestauranten ligg berre rundt 100 meter frå det som då var hovudkvarteret til det amerikanske militærpolitiet i Saigon, og restauranten var populær blant både menige amerikanske soldatar og høgareståande diplomatar.

Akkurat det er ikkje særleg vanskeleg å forstå. Nuddelsuppa med kjuklingbitar som Ngo Toai serverer oss smakar fortreffeleg. Same oppskrift som då amerikanske unggutar i uniform slurpa i seg heit nuddelsuppe i dagane før Mau Than Tet-offensiven.

I 1968 vart suppebutikken valt til å husa toppleiinga i frigjeringshæren under planlegginga av Tet-offensiven. I same augneblink som president Ho Chi Minh las opp nyttårstalen på radioen gjekk FNL til åttak fleire stader i Sør-Vietnam. Tet-offensiven markerte vendepunktet i krigen, og for vietnamesarane fekk den stor psykologisk effekt. Trass i at serien av koordinerte angrep svikta taktisk, viste offensiven at amerikanarane langt ifrå var usårbare - til og med i sin eigen base, Saigon. Tv-bileta frå Tet-offensiven flimra på skjermer over heile verda, og mang ein patriotisk amerikaner vart overtydd om at krigen i Vietnam vanskeleg kunne vinnast.

Dobbeltlivet blir avslørt

Heilt fram til 1968 levde Ngo Toai eit dobbeltliv. Han veksla på å laga og servera fiske- og nuddelsuppe til både amerikanske soldatar og vietnamesarar, medan han på bakrommet arrangerte hemmelege møter i undergrunnsrørsla. Nuddelsjappa hans fungerte utmerkt som «undercover» for møteaktiviteten, og ingen ante mistanke sidan det var så mange kundar som kom og gjekk heile dagen. Men den tredje dagen inn i Tet-offensiven braut idyllen.

Troppar frå politiet i Saigon omringa suppebutikken, arresterte mange FNL-forkjemparar og gav ordre om å drepa fem av dei arresterte. Deriblant Ngo Toai. Ein etter ein vart kameratane til Toai henretta med pistolskot mot hovudet, men då Ngo Toai stod for tur vart mirakuløst ordren gjort om. Suppekokken og to av dei andre kameratane hans slapp å li same lagnad som Bay Bon og Dzu Lich. Dei låg livlause att på fortauet då Toai og dei andre vart frakta til hovudkvarteret til politiet i Saigon. Der følgde grundige avhøyr. Toai og vennane vart torturert. Hovuda deira vart mellom anna dynka i parafin og tente på, og den dag i dag har Toai både arr og ujamn hårvekst på hovudet som bevis på ugjerninga.

Seinare vart dei kasta i såkalla tigerfeller i eit lokalt fengsel. Der sat dei samanhengande fram til Paris-avtalen vart vedteken i 1973. Då var Ngo Toai over 60 år og krigen var inne i sluttfasen.

Privat museum

I dag er Ngo Toai igjen tilbake i sitt gamle virke. Suppekafeen er gjenopna, og oppskriftene er omtrent uendra frå dei dagane han levde eit farleg dobbeltliv. 91-åringen er frisk og rask framleis, og viser gjerne interesserte turistar rundt i huset. Sjølv om han ikkje kan eit kløyva ord engelsk - klarer han gjera seg forstått.

Den herlege nuddelsuppa er knapt svelgd før krigsveteranen kjem gåande mot bordet vårt. Han vinkar med handa og peiker på skrå mot taket lengst inne i lokalet. Her er det berre å hengja seg på. Kledd i ei lang kvit T-skjorte og stripete kortbukser går han inn i bakrommet og starter resolutt på den lange, bratte tretrappa. Tre etasjar opp ventar hans vesle private museum. Sonesonen Nha Hang følgjer med som tolk. Etter å ha forsert tre lange trappeavsatsar, står me utanfor ei solid tredør. Toai, som har smilt heilt sidan me fyrst trefte han, smiler om mogleg endå breiare nå. Han vrir på dørhandtaket og eit rom på rundt 20 kvadratmeter viser seg fram. På veggene heng bilete av medlemer i FNL, omkomne under krigen og andre som har fått hedersmedaljer for sin innsats mot amerikanarane. På fleire av bileta er Ngo Toai med sjølv. Eit av bileta er frå planlegginga av Tet-offensiven, som fann stad nettopp i dette rommet. På bilete sit det fire godt vaksne karar i sivile klede rundt eit bord. Iherdig opptekne av å studera eit kart. Toai peiker på ein av personane på bilete, for så å setja peikefingeren mot sitt eige bryst medan han smiler breitt.

På den andre sida av rommet står eit stort mørkebrunt skatoll. To svære gull-lysestakar utan lys står ytterst på skatollet. Toai har også plassert fleire blomebuketter der, saman med bilete av kona og eit titals medaljar han har fått for sin innsats i krigen. Dei står trygt plassert i eit glasmonter med forgylla border rundt.

Nha Hang flytter på nokre lysestaker og ein bukett, og lirkar fram glasmonteren. Ngo Toai får det i hendene, og viser det stolt fram til alle som vil sjå. Auga hans glinsar om kapp med medaljane. Dette er noko han liker. På eine kortveggen står ei sparsommeleg utstyrt seng. Dette skal vist nok vera den same senga som FNL-leiarane overnatta i når det var utrygt å røra seg ute på gatene. Sjølv om Toai er ein aldri så ihuga kommunist, har han teke seg fridomen til å leiga ut senga til interesserte turistar for 13 dollar natta. Marknadskreftene innhentar sjølv den mest hardnakka.

Frykta aldri døden

Ngo Toai har gjennom åra blitt eit ynda intervjuobjekt, og han har imponert mang ein amerikansk krigsveteran med sin opne og inkluderande veremåte. Og han fortel gjerne frå sine glansår som dobbeltagent.

— Eg var ikkje redd for døden. Eg ofra min heim til det revolusjonære formål og har aldri angra på det. Formålet var viktigast. For saka var eg villig til å ofra meg sjølve, seier 91-åringen.

Han har bestemt seg for å vera Ho Chi Minh sin trufaste følgjesven til sin døyande dag, men han liker ikkje heilt utviklinga i landet.

— Mange av våre landsmenn ser ut til å ha gløymt Ho Chi Minh sine ord: Industri, integritet, oppriktig og full oppslutning om det offentlege formål, i tillegg til å leva eit uegoistisk liv, seier Toai.

Han prøver sjølv å leva opp til dei mange krava som landsfaderen Ho Chi Ming stilte. Kvar dag står han opp lenge før hanen ein gong har tenkt å vekkja sine fjørkledde søstre, for å sjå etter at førebuingane med å laga «pho» er i full gang. Så går han opp på rommet sitt for å gjera unna morgongymnastikken.

Etter at morgonmaten er sveld ned, tek han seg gjerne ein tur på dei lokale møta med Fedrelands fronten. For å mimra om gamle dagar, eller diskutera viktige gjeremål. Han er også ofte å sjå bak dei store suppegrytene på kjøkkenet. Men midt oppi det heile har Ngo Toai alltid tid til å guide turistar rundt i den historiske suppesjappa si.

Fredssuppe

Klokka er i ferd med å nærme seg ni denne onsdagskvelden, og den rundt 70 kvadratmeter store restauranten er i ferd med og tømast for suppekundar. Dei fleste borda er ferdigrydda og klare for ein ny travel dag på Binh Pho. Namnet på suppebutikken er ikkje tilfeldig valt. Binh tyder fred og pho er det same som suppe. Toai er nemleg levande oppteken av fridom og fred, og håpar gjennom suppebutikknamnet å gjera sitt til at Vietnam skal halda fram å utvikla seg i fredeleg retning. 30 år i krig er meir enn nok.

PLANLEGGINGA: Her blir Tet-offensiven planlagt. Ngo Toai peiker stolt på ein av mennene på biletet. Der er han. FOTO: BJARNE BEKKEHEIEN AASE