— Vi skal snart i gang med previsitten.

Det er stille føremiddag på Medisin post 6. Sjukepleiar Torhild Vatna (43) har vore på jobb sidan klokka sju. Dagvakt i dag, så fri eit par dagar før det blir seinvakt. Neste veke byrjar med to dagar nattevakt.

— No jobbar eg 75 prosent, men før eg fekk barn jobba eg 100 prosent. Det syntest eg var veldig tøft, seier ho.

I snart 17 år har Vatna gått rundt i korridorar og rom på Haukeland Universitetssjukehus, til ulike tider på døgnet. Etter å ha jobba berre nattevakter i seks år, gjekk ho over på treskiftsturnus. Det er den mest vanlege skiftordninga blant sjukepleiarar på norske sjukehus. På ei og same veke jobbar dei ofte både dagvakt, kveldsvakt og nattevakt.

Bra å vere robust

Det har lenge vore kjent at skiftarbeid ikkje er heilt bra for helsa. Det å jobbe til ulike tider på døgnet, og spesielt om natta, aukar sjansane for hjarte og karsjukdommar og brystkreft, for å nemne noko.

Meir vanleg er det likevel å ha problem med søvnen. I fjor kom ei undersøking som viste at nær halvparten av norske sjukepleiarar har søvnvanskar.

Studiar har vist at tidlege morgonskift er bra for A-menneske

Ingvild Saksvik-Lehouillier

Men søvnproblema er ikkje like ille for alle. Ei ny doktoravhandling, som Ingvild Saksvik-Lehouillier forsvarte førre veke, viser at personlegdomstrekk har mykje å seie for korleis du taklar skiftarbeid. Spesielt gunstig er det å vere det psykologane kallar «robust».

— Det er eit personlegdomstrekk, som vil seie ein stabil måte å tenkje, handle og føle på. Robustheit inneber at ein toler godt stress, at ein ikkje blir lett sjuk og at ein tek utfordringar på strak arm, seier Saksvik-Lehouillier.

Folk som har høg skiftarbeidstoleranse, som det heiter, slit ikkje i same grad som andre med typiske skiftlidingar som søvnproblem, utmatting, fordøyingsproblem, aggressivitet og sensitivitet (å bli nærtakande).

Trøytte typar

Forskinga, som Saksvik-Lehouillier har gjort saman med fleire kollegaer, er basert på omfattande spørjeundersøkingar av eit representativt utval på 749 norske sjukepleiarar. Dei har sett på kor godt desse toler skiftarbeid, i lys av robustheit og tre andre personlegdomstypar:

«Langsam» («den trøytte typen», som er avhengig av eit fast søvnmønster)

«Fleksibel» (om du har lett for å sove «når som helst» på døgnet)

«

Morgonfrisk» (om du er A- eller B-menneske)

Ikkje uventa taklar folk med langsame personlegdomstrekk skiftarbeid dårlegare enn snittet. Men dei fann ingen forskjell på A— og B-menneske blant sjukepleiarane.

— Tidlegare studiar har vist at tidlege morgonskift er bra for A-menneske, medan det er betre å vere B-menneske viss du jobbar kveld eller natt, seier ho.

Saksvik-Lehouillier er likevel ikkje så overraska, fordi sjukepleiarane i treskiftsordninga jobbar både seint og tidleg. Men folk som har ein kropp som har lett for å endre tidspunkt for når ein søv (fleksibel), taklar desse stadige endringane betre, viser undersøkinga.

Sjukepleiar Vatna kjenner seg både robust og fleksibel.

— Eg toler eigentleg ganske godt å gå ulike skift, og har ikkje noko særleg problem med å sove. Men eg er no 43, så eg er litt spent på korleis det går med åra, seier ho.

Ikkje lett å gjere noko med

Sidan stadig fleire her i landet jobbar skift eller turnusarbeid, blir det neste spørsmålet om vi kan lære oss til å takle det betre ved å endre personlegdom.

— Ein reknar med at personlegdom ikkje er medfødt, men at den utvikla seg og blir meir stabil når vi blir vaksne. Ein seier gjerne at personlegdomen blir stabil når ein er 20–30 år, men er diskutert kor stabilt personlegdomstrekk verkeleg er. Kanskje kan dei endrast litt, seier Saksvik-Lehouillier.

- Så ein kan kanskje dyrke fram slike personlegdomstrekk, som til dømes robustheit?

— Nokre meiner det er mogleg, men eg vil seie at det er ganske vanskeleg. Det er desse trekka som er grunnlaget for personlegdomen din, og det er noko stabilt. Nokon meiner òg det har genetiske årsaker, seier ho.

Forskarane undersøkte òg om livsstilen til sjukepleiarane spela inn for kor godt dei tolte skiftarbeid. Der fann dei ikkje så mykje i denne undersøkinga, med eitt unntak: Kaffi er ikkje bra, spesielt ikkje for dei som har jobba nattvakt lenge.

Fleire jobbar skift.pdf
GRAFIKK