— Skipsfarten er den første som merkar ein nedtur i økonomien. Det er mykje meir ledige båtar ute i marknaden, seier skipsreiar Frode Sætre i K. Sætre & Sønner.

Reiarlaget har to mindre fraktbåtar i lausfart i Nordsjøbassenget og Østersjøen.

Sjølv om det framleis er lønsamt å sigle, registrerer Sætre at det har blitt færre varer å frakte, og dermed større konkurranse om jobbane. Ratane (prisen for å leige skip) for slike farty Sætre har, har falle med cirka 30 prosent i løpet av september og oktober, i følgje Sætre.

I tillegg til dei to båtane som går i lausfart har Austrheim-reiarlaget også to farty leigde på lange kontraktar.

Krakkmånad

— Oktober var krakkmånaden. Det var i oktober fallet skaut fart, og det byrja å søkke inn at dette ville ramme ganske breitt, seier porteføljeforvaltar Gunnar Torgersen i Holbergfondene.

Sjølv om prisfallet på råvarer og aksjar tok til alt i mai/juni, var det først etter at den amerikanske storbanken Lehman Brothers vart slått konkurs i midten av september stemninga skifta for alvor og spreidde seg ut i alle delar av økonomi

— Tidlegare var oppfatninga at dette i hovudsak var ei finanskrise, seier Torgersen.

Glad for bybanen

På Danmarks plass i Bergen byggjer gravemaskinførar Tormod Bruvik på bybanen.

Han jobbar for Osterøy Entreprenør der Nils Skjerping er medeigar og dagleg leiar.

Skjerping vedgår at finanskrisa har gjort inntrykk.

— Heilt inntil nyleg har eg sagt at dette ikkje er så ille, seier entreprenør Nils Skjerping på Osterøy.

Han meiner all medieomtalen skaper psykologiske effektar som forsterkar finanskrisa.

Dei siste åra har manglande betaling for oppdrag ikkje vore noko problem. No trur Skjerping det kan bli naudsynt å leggje litt meir arbeid i å vurdere betalingsevna til kundane.

Skjerping har i dag 17 tilsette, og ingen planar om å kutte. Men han er glad for Bybanen i Bergen, der han har tre mann i arbeid.

— Det hadde vore mykje meir dramatisk i anleggsbransjen utan prosjekt som bybanen, seier Skjerping.

Krise i startfasen

— Verknaden av finanskrisa har ikkje slått ut for fullt, seier professor i økonomisk historie og ekspert på økonomiske kriser, Ola H. Grytten ved Norges Handelshøyskole.

Han ser ikkje bort frå at børsen er nær botnen og snart kan snu, og presiserer at Noreg er betre rusta for ein nedtur enn mange andre land.

Men historia viser at realøkonomien, der det er snakk om jobbar og investering, tek lenger tid å snu.

— Det tek tid å justere produksjonskapasiteten til etterspørselen, seier Grytten.

Kuttar i aluminium

Måndag varsla Norsk Hydro at selskapet vurderer kutt i aluminiumsproduksjonen fordi etterspørselen har falle.

Det betyr mellom anna at Søderberg-anlegget i aluminiumsverket på Karmøy, som berre har utsleppsløyve ut 2009, kan bli stengt før tida.

— Det kan bli vanskeleg å halde fram med dagens samla produksjonsvolum dersom ikkje marknaden viser teikn til betring, seier Hilde Merete Aasheim, leiar for forretningsområdet aluminium metall i Norsk Hydro.

Konkurs vendepunkt

Konkursen i Lehman Brothers var eit vegskilje meiner Torgersen i Holbergfondene. Då breidde mistrua i finansmarknaden seg over heile verda. Bankar vart redde for å låne kvarandre pengar og lånemarknaden skrumpa inn.

Den amerikanske investeringsbanken var både meklar for - og hadde sjølv investert i - verdipapir som bygde på amerikanske bustadlån.

Etter kvart som bustadprisane fall, og låntakarane ikkje greidde eller ville gjere opp for seg, vart verdipapira bortimot verdilause.

Som investor tapte banken direkte, og gjennom si meklarrolle spreidde den tapa til bankar og investorar verda rundt (sjå bilete).

— Ting som begynte i USA og var eit lokalt problem, er blitt eit globalt problem, seier Torgersen.

Bankane strammar til

Han trur vi har mykje dårleg nytt i vente, men at dette alt er prisa inn i rente- og aksjemarknaden.

— Det vil vere ein lang straum av dårlege makroøkonomiske tal framover. Arbeidsløysa vil stige og overskota i bedriftene gå ned, seier han.

Strammare lånevilkår er ein viktig årsak til at aktiviteten i økonomien går ned.

— Det å få finansiert investeringar og prosjekt er mykje vanskelegare enn for berre eit par månader sidan. Eg trur alle bankar har stramma inn på sine lånevilkår, seier Torgersen.

PHILIPPE DESMAZES
John Hultgren