Klokka er nesten fem natt til søndag 8. november 2009. Telefonen vekkjer Irene M. Loch og Jan Petter Nyløy. Det er frå alarmsentralen i Florø. Meldinga er klar: Det brenn på garden, dei må evakuere straks.

I den mørke haustmorgonen ser sambuarparet flammer sleikje mot himmelen. Til all lukke er det ikkje fullt så dramatisk som første beskjeden kunne tyde på. Elden er laus eit stykke frå tunet. To uteløer som høyrer til garden er i full fyr.

Bygningane som brenn står fem hundre meter frå kvarandre. Løene, der det mellom anna er lagra høy og ved, brenn ned til grunnen.

— Eg tenkte at dette har eg venta på, seier Irene M. Loch.

Eldspåsetjing

Gjennom tiår har det vore ei rekkje konfliktar i Yttrigrenda. Påstandar om ulovleg jakt, trugsmål og mobbing, hogst i verneverdig skog, meldingar om valdsbruk, strid om beiterett, gjerde og grinder, påstandar om ureininga av elva og tips til Mattilsynet om dyremishandling er mellom ingrediensane. Enkelte seier striden skriv seg langt tilbake på 1900-talet. Ufreden spissa seg rundt 1990 gjennom strid om førebygging av elva gjennom Fortunsdalen. Nokre år seinare skapte ei jordskiftesak mellom far til Nyløy og ein nabo store motsetnader.

Uteløebrannane var ikkje dei første som råka garden dette året. I august blei det først oppdaga at selet på stølen Lønningane var gått opp i røyk. Så brann ei utmarksløe. Og ti år tidlegare, då far til Jan Petter Nyløy dreiv, blei ein driftsbygning gjort om til kol.

Alle dei fem brannane har vore etterforska. Om dei to siste sa lensmann Asle Karoliussen dette 10. november 2009:

"At desse to brannane er påtente, kan det ikkje vere mykje tvil om.”

Skjult kamera

Brannteknisk ekspertise granska ruinane. Politiet gjekk frå dør til dør og bad om opplysningar. På bygda tok rykta til å gå om at Jan Petter Nyløy hadde kveikt på sjølv. I eit lesarinnlegg i lokalavisa Sogn Avis no i haust, skreiv Irene M. Loch at dei har fått beskjed om at politiet no har lagt vekk sakene.

Lensmannen står fast på at det var brannstifting, sjølv om dei aldri kom i mål med etterforskinga:

— Når to bygg som står så langt frå kvarandre brenn på same tid, og dei i tillegg ikkje hadde innlagt straum, er det vanskeleg å sjå føre seg andre årsaker.

I august året etter fangar eit skjult overvakingskamera opp ein person inne i sauefjøsen til sambuarparet. Fotoapparatet, som politiet monterte etter at Loch og Nyløy fekk mistanke om at ubedne gjester hadde vore inne i driftsbygningen, knipsar to bilete med kort mellomrom. Det første viser ansiktet til ein mannsperson. På det andre har han ryggen til, mannen har snudd seg og går vekk frå kameraet.

Personen er kledd i ei mørk jakke. Han har strikkalue på hovudet. På fotoet der fjeset kjem tydeleg fram, er det lett å sjå likskapstrekk med ein eldre kar i nabolaget. Bergens Tidende har snakka med mannen som straks blei mistenkt:

— Ja, eg ser at det liknar på meg. Det liknar veldig. Og topplua er ei slik eg brukar gå med. Det kan vere ei eg har hatt, seier han.

Ei uventa vending

Den eldre mannen blir kalla inn til to avhøyr med eitt års mellomrom. Politiet konfronterer han med biletet, og fortel at han er mistenkt for å ha brote seg inn på garden. Men mannen nektar på kniven. Han forklarer at han rett nok har vore inne i den aktuelle fjøsen, men at det må vere 60 år sidan.

— Spesielt andre avhøyret, det var i august i år, var vanskeleg. Politiet var veldig bestemte på at fotografiet var eit fellande prov mot meg. Dei tok ei rekkje bilete som dei skulle ha for å samanlikne med fotografiet frå fjøsen, og så målte dei høgda mi. Eg kjende meg hjelpelaus.

Eit par dagar etter at mannen har forlate lensmannskontoret i Gaupne med mistanken hengjande blytung over seg, tek saka ei uventa vending. I ein telefon frå lensmann Asle Karoliussen får lustringen vite at han er fri frå mistanken.

— Politiet fortalde at personen på biletet ber maske. Han sa dessutan at høgde eller kroppsbygnad til personen på biletet ikkje stemmer med meg, fortel mannen.

- Fekk du noko forklaring på kvifor politiet meiner personen er maskert?

— Eg forstod det slik at Kripos har kome fram til dette. Det var ei stor lette for meg å bli kvitt mistanken, siste året har vore tungt.

Nedskalling

Lensmannen i Luster vil overfor Bergens Tidende ikkje kommentere årsakene til at den eldre mannen er sjekka ut av saka. Påtaleansvarleg, politiadvokat Erling Melvær, stadfestar derimot at kroppsbygnaden og høgde har vore avgjerande for at den mistenkte er sjekka ut av saka. Men han seier at det er ukjent for han at Kripos skal ha konkludert med at mannen på fotografiet ber maske. Men Melvær vedgår at han "har høyrt påstanden”.

- Kven har sett fram den påstanden?

— I alle fall ikkje eg.

Våren 2001 blei Nyløy slått ned på ein dansefest der han var vakt. Skadane blei omfattande. Då det blei kjent at politiet kom til å reise tiltale, fekk skadevaldaren tilbod om hjelp. Kollegaer vitna i retten om Nyløy ikkje kunne vere sjuk, fordi han arbeidde på garden.

— Eg har også dokumentasjon som viser at ein mann i grenda sa seg villig til å gje tiltalte all mogleg hjelp og vitne mot meg under straffesaka, seier Nyløy.

Skadevaldaren, ein mann frå ei nabobygd, blei dømd til 90 dagar fengsel og erstatning på 135.000 kroner. Mannen er seinare straffa på ny for å ha sett fram trugslar mot Nyløy.

Ei oppseiing

I etterkant av valden på ungdomshuset slit Nyløy med synsforstyrringar og hovudverk, og går heilt eller delvis sjukmeld i lange periodar. På arbeidsplassen, Hydros energi i Fortun, tek rykta til å gå. Fleire spør seg om den sjukmelde kollegaen er så dårleg som han vil ha det til. På eit møte med arbeidsgjevaren fem år etter første sjukmeldinga får han beskjed om at stillinga hans skulle ned til halv stilling. Nyløy nektar å akseptere avgjerda, han oppfattar det som om arbeidsgjevaren vil bli kvitt han. Han går til forbundet, og det endar med forlik i Fjordane tingrett i 2009. Nyløy seier opp stillinga si, men arbeidsgjevaren vedgår trakassering på arbeidsplassen og betaler ut erstatning. Han er i dag 100 prosent ufør.

For Irene M. Loch har spesielt meldingar om dårleg stell av dyra på garden etter at ho flytta dit for tre år sidan, vore vanskeleg å takle. Ho er dyrlege, og dekkjer eit stort område i Indre Sogn:

— For meg som veterinær har det vore veldig vondt å bli klandra for at eg vansteller eigne dyr.

Død etter brann

Men Nyløy har også blitt meld for å bruke vald. Ved to tilfelle har politiet etterforska han for lekamsfornærming, begge gongene er sakene lagt vekk. Fornærma var den same politiet mistenkte for å ta seg inn i fjøsen. Mannen vedgår at det har vore mange disputtar fram gjennom åra, men vil ikkje seie noko om dei:

— Eg vil ikkje rippe opp i det gamle no.

Dei alvorlegaste skuldingane mot Nyløy kom likevel etter ein bråtebrann på Yttri i påskehelga 2003 då ein mann miste livet. Mannen budde Oslo, men brukte mykje av fritida på farsgarden i Luster. Saman med ein kamerat skulle dei svi av noko gras. Bråtebrannen kom ut av kontroll. Dei to jobba hardt for å avgrensa brannen, men til slutt gjekk venen for å hente hjelp. Då han kom tilbake var mannen død.

Ifølgje forklaringar frå pårørande skal den omkomne ha blitt trua med at dersom han kom til Yttri denne påskehelga, skulle han ikkje kome levande derifrå.

— Eg fekk vite av ein kamerat at det blei sagt på bygda at eg var sett i området, og at eg skulle ha teke livet av han. Det var tøft å høyre, fortel Nyløy.

Anna lensmannskontor

Etter lang etterforsking konkluderte politiet med at mannen døydde som følgje av eit illebefinnande. Lensmann Asle Karoliussen avfeiar alle spekulasjonar om at det skjedde noko kriminelt på Yttri påskehelga for åtte år sidan:

— Det er ikkje tvil om at det var eit naturleg dødsfall.

Partane i stridane har det til felles at dei er sterkt kritiske til politiets arbeid. Pårørande etter dødsbrannen påskehelga 2003 var så misnøgde at dei hyra inn ein privat detektiv. Walter Andersen var i Fortun i tre veker, og gjennomførte ei rekkje intervju og undersøkingar.

Jan Petter Nyløy meiner det lokale lensmannskontoret har vore for redde for å støyte folk:

— Eg trur det har lett for å bli slik når forholda er så små og tette som her. Mi meining er at ein anna lensmannskontor burde teke over etterforskinga i desse sakene.

Ei stor belastning

Nokre kilometer lenger nord i Fortunsdalen byggjer Jan Norvald Steig på fjøsen. Under høge fjell der snøen har lagt sitt første kvite teppe, ligg bøane irande grøne på det velstelte gardsbruket.

— Desse sakene er ubehagelege. Fortun er ikkje slik, dette er eit Yttrifenomen, seier bonden som er leiar i Fortun bygdelag.

Han meiner bygdefolket distanserer seg frå det, og ser ikkje at det har fått konsekvensar for arbeidet i laget.

— Det kjem på snakk når avisene rippar opp i det, men helst vil ikkje folk prate om det. Det er ei belastning for bygda. Vi hadde håpa at brannane for to år sidan skulle føre til ei oppklaring, men det skjedde ikkje.

Politiadvokat Melvær opplyser at alle sakene som har vore under etterforsking no er lagt vekk. Men truleg skal det lite til, før dei kan bli plukka fram att.

-Vi har framleis mål om å sluttføre desse sakene. Forholda er der, dei er ikkje avklara. Vi har dei med oss, og dei kan fort sprette opp att. Det smerter oss at vi ikkje har greidd å løyse dei flokane som har vore, seier lensmann Karoliussen.

-Eg kom hit i 1984, og med jamne mellomrom har det dukka opp saker. I fleire tilfelle har det vore kompliserte forhold å etterforske, seier lensmannen som åtvarar mot å stigmatisere bygda:

— Dette er ikkje knytt til bygda, det dreiar seg om aktørar i grenda. Men konsekvensen er at alle kjenner seg råka.

— Dette er eit lite samfunn, gjer det at sakene har vore vanskeleg å kome til botnar i?

— I eit lokalsamfunn der alle er så nær kvarandre som her, kan det vere tøft å våge å stå fram. Ei lita bygd som dette kan vere sårbar. Men eg opplever at folk har gitt oss dei opplysingar dei sit inne med.

— Kva seier du til at eit anna lensmannskontor bør sjå på desse sakene?

— Eg kan skjøne det. Eg har ikkje noko personleg eigarforhold til desse sakene. Om ein av partane kjem med eit slikt krav, vil det vere opp til politimeisteren å ta stilling til det.

Ei branntomt

Forkola tømmerstokkar ligg som synlege bevis i brannruinane. Men snart to år etter at elden var laus er også naturen i ferd med å ta att det menneskeskapte. Mose gror på murane og graset veks friskt på tuftene.

— Eg har ikkje orka gjere ferdig oppryddinga, seier Jan Petter Nyløy som forklaring på at bølgjeblekkplater, fundamentet til køyrebana og ein gammal forhaustar ligg og rustar på branntomta nærast tunet. Av alt det vonde som har hendt, var brannane det verste. Nokre veker før hadde sambuarparet blitt foreldre til ei jente.

— Vi låg som på nåler etterpå. Kvar einaste kveld budde vi oss på at vi måtte forlate huset i all hast. Alt blei lagt fram slik at vi kunne kome oss raskt ut.

Etter at nye rykte har teke til å gå i haust, tenkjer sambuarparet alvorleg på å flytte.

— Vi har hatt så mykje plage dei siste åra at vi er usikre på om vi skal bli verande, seier Irene M. Loch.

Brannstifting, eit mistenkjeleg dødsfall, valdsbruk, trugslar, mobbing og innbrot. I meir enn ti år har uhygge og splid herska i ei grend i Sogn.

UBEHAGELEG FOR BYGDA: - Eg har ikkje inntrykk av at folk i bygda har teke stilling. Dei prøver heller å distansere seg, seier Jan Norvald Steig, leier i bygdelaget i Fortun.
ODDLEIV APNESETH