Folgefonna, blenkjande høgt over Hardangerfjorden, gjev ro og fred i sinnet. Folk i farne tider hadde nok same opplevinga, men dei visste også at Folgefonna ikkje var å spøke med. Historiene er mange om hestar som forsvann og om skred og flaumar frå breen. I vår tid har Folgefonna byrja å fortelje ei historie som syner seg å løyne viktig informasjon om klimaet tusenvis av år attende. Og det er dramatiske historier.

Breen fungerer som eit termometer for klimaet: Sol, vind, temperatursvingingar, havstraumar, vulkanutbrot og vêrfenomen som El Niño har i tusenvis av år forklart periodar der isen veks eller krympar. Men no er det i stadig større grad menneskeskapte forhold som former den stolte dama på toppen av Folgefonnhalvøya.

Underskot av is

Satellittbilete syner at det i løpet av det siste tiåret har vore ni år med underskot av is til breen. Underskotet skuldast høge sommartemperaturar. Til dømes var det sommaren 2006 blåis heilt til toppen av breen. Det tyder at det ikkje vart produsert ny is nokon stad på heile Folgefonna det året. Held denne trenden fram, er det ein heilt ny situasjon som ikkje kan forklarast med nokon av dei naturlege klimatiske faktorane.

I perioden 1949–2006 har talet på lågtrykk på veg inn i Norskehavet auka med 33 prosent vinterstid. Dette har gitt vintrar med mykje snø på Folgefonna og såleis skulle ein forvente brevekst. Det nye dei siste 10 åra er at auken i nedbør vert utkonkurrert av høge sommartemperaturar og såleis trekkjer breen seg attende.

Brearmar vil forsvinne

Fleire lågtrykk er forklart med temperaturen i havet har auka med 1,5 grader Celsius. Havtemperatur og utbreiing av sjøis har stor effekt på dei globale vindsystema.

Forsking syner at overflatetemperaturane i Atlanteren varierer frå relativt varmt til relativt kaldt med ein syklus på om lag 30 år. Dersom desse sykliske svingingane held fram, vil effekten av global oppvarming først bli redusert, før ei akselerert oppvarming i neste syklus.

Då vil Folgefonna få det vanskeleg og ein forventar at dei fleste brearmane som Bondhusbreen og Buarbreen vil forsvinne heilt.

Naturlege endringar

Men Folgefonna har vore påverka av naturlege endringar i heile si levetid. Den har til og med vore heilt vekke i fem tusen år.

Storleiken til ein bre er styrt av kor mykje snø som kjem om vinteren og kor mykje snø og is som smeltar om sommaren. Kva for ein av dei to faktorane som er viktigast varierer etter breen si geografiske plassering. Folgefonna er spesielt følsam fordi ho er den sørlegaste av våre kystnære brear og ligg midt i bana for vestavindsbeltet. Effektane av endringar i vêrtype som følgje av global temperaturstigning og høgare havtemperaturar påverkar raskt rammevilkåra for Folgefonna sin storleik.

Kald sommar, større bre

Dei langsiktige endringane er kopla til endringar i solstråling. Folgefonna var vekke frå om lag 10.000 år fram til 5200 år før notid. Dette skuldast endringar i vinkelen til jordaksen og rotasjonen jorda gjer rundt aksen.

For 11.000 år sidan var jorda nærmast sola ved sommarsolkverv, medan den i dag er nærmast sola ved vintersolkverv. Dette gav om lag 10 prosent høgare «solinnstråling» om sommaren.

Endringane fram til vår tid har ført til at somrane gradvis har vorte kaldare, medan vintrane har vorte varmare og våtare. Kald sommar og våt vinter gjev brevekst. Folgefonna har dei siste 5000 åra vakse seg større og skulle basert på dette vore på sitt største nokon sinne i dag.

Fuktig luft frå Atlanteren

Vêret på den andre sida av Atlanterhavet er også med på å bestemme storleiken til Folgefonna. Det fuktige vestlandsklimaet og all nedbøren på breen skuldast at det kjem fuktige luftmassar frå Nord-Atlanteren. Vestavindsbeltet er del av eit storskala sirkulasjonsmønster der varmluft stig opp ved ekvator og fell ned ved om lag 30 grader nord og sør når den vert avkjølt. Her sig luftmassane tilbake til ekvator medan områda nord for 30 grader har vestavindsbeltet som fraktar varm luft i retning av polarfronten. Her møter varm og fuktig luft tørr og kalde arktisk luft, noko som gir vêrfrontar og mykje nedbør.

Uver i Amerika

Folgefonna sin storleik koplast direkte til korleis luftstraumane over Nord-Atlanteren og Skandinavia varierer om vinteren. Forklaringa er at retninga nedbørsfeltet har inn mot kysten av Noreg er styrt av mellom anna eit lågtrykk ved Island og eithøgtrykk utanfor Portugal. Skilnaden mellom lågtrykket ved Island og høgtrykket ved kysten av Portugal er særleg viktig for vêret i Skandinavia.

Når Islands-lågtrykket er sterkt fører det til uvêr langs Amerikas austkyst. Samstundes kjem det mykje nedbør inn mot Vestlandet. Det igjen gjev våte og varme vintrar, og gode tilhøve for bre vekst på Folgefonna.

Meir is med vulkanutbrot

Vulkanutbrot og variasjonar i solflekkaktivitet kan gje kortvarige klimaendringar som endrar Folgefonna. Solflekkar er mørke flekkar på solas overflate. I periodar med mykje solflekker er sola meir intens og gjev høgare stråling og varmare vêr.

Vulkanutbrot sender oske og støv opp i atmosfæren og gjer kortvarig nedkjøling på Jorda. Mindre av solas energi slepp gjennom atmosfæren. Mykje vulkansk aktivitet og endringar i solflekkaktivitet var avgjerande for klimaet gjennom «den vesle istida» då dei fleste breane i Skandinavia var på sitt største sidan siste istid (1400 – 1930 før no tid).

Meir regn med El Niño

Vêrfenomenet El Niño gjer atoverflatetemperaturen langs dei sentrale og tropiske delane av Stillehavet i periodar aukar med så mykje som 1 grad Celsius. Dette påverkar heile det globale klimaet, og særleg påverkar det transporten av fuktig luft mot nord. Varmare klima i tropane gjev ironisk nok meir is på Folgefonna.