Ein januardag i 1991 fekk Jan Ramstad i Bergen ein fortvila telefon frå Tyskland. På linja var ein av medarbeidarane til Sein Win, statsminister i den burmesiske eksilregjeringa og syskenbarnet til Raftoprisvinnar Aung San Suu Ky. Win sat med dei næraste folka sine i ein småby sør for Frankfurt am Main og trong råd og hjelp. Om Ramstad kunne kome?

Som styremedlem i Raftostiftelsen hadde Ramstad fått god kontakt med dei burmesiske eksilpolitikarane hausten før. Aung San Suu Kyi, som militærjuntaen hadde plassert i husarrest, hadde fått Raftoprisen, og Sein Win og fleire andre hadde budd i eit par veker hos Ramstad i Bergen.

— Dei etablerte regjeringskontor heime hos meg på Nordåsneset. Eg fekk tidenes største telefonrekning etter det besøket, seier Ramstad.

Nå hadde eit filmprosjekt som skulle dokumentere militærjuntaens handel med narkotika og våpen gått i vasken i Tyskland. Ramstad sette seg på flyet til vennene sine i den tyske småbyen Bruchsal.

— Stemninga var nedtrykt. Det store spørsmålet var: Korleis skape internasjonal merksemd om det som hende i Burma? Mange, mange tusen var massakrert der i 1988, men nesten ingen hadde fått det med seg, minnest Ramstad.

Stolt NHH-professor

I Bruchsal dukka ideen opp: Kva om vi greier å få Nobelkomiteen til å gi Aung San Suu Kyi Nobels fredspris?

— Det var slik vi arbeidde i Raftostiftelsen den gongen: Det var ingenting som heitte at "dette får vi heilt sikkert ikkje til". Entusiasmen var enorm, seier lagdommar Hanne Sophie Greve.

Som fersk jurist hadde ho arbeidd med burmesiske flyktningar i Thailand for FNs høgkommissær for flyktningar frå 1979–1981. Ho kjende difor Suu Kyis historie. Saman med NHH-professor og styreleiar Arnljot Strømme Svendsen hadde ho året før fått med seg resten av styret i Raftostiftelsen på at Suu Kyi skulle få Raftoprisen.

— Eg gjorde det formelle framlegget, og vedtaket var samrøystes. Det er eg stolt av, seier Arnljot Strømme Svendsen (90) i dag.

Raftoprisen hadde berre eksistert i nokre få år på dette tidspunktet. Det var den første internasjonale prisen Suu Kyi hadde fått. Folka i stiftinga visste at ho sette stor pris på anerkjenninga, men gjennomslaget internasjonalt var så som så. Nobelprisen ville vere noko anna.

Gode kontaktar rundt Havel

Problemet var at dei hadde forferdeleg dårleg tid. Det var slutten av januar, og nominasjonsfristen gjekk ut om få dagar, 1. februar. Ein ung NHH-student i Rafto-krinsen, Tom O. Kleppestø, vart sett på saka.

— Jan Ramstad kom inn til meg og sa: "Vi må få Aung San Suu Kyi nominert til Nobels fredspris. Nominasjonen må kome frå Václav Havel, og du må ordne det", fortel Kleppestø.

Som den første demokratisk valde presidenten i Tsjekkoslovakia etter murens fall var forfattaren Havel sjølv ein heit kandidat til Nobelprisen. Raftofolka meinte difor at ein nominasjon signert Havel ville vere vanskeleg å kome forbi for Nobelkomiteen. Dessutan hadde Raftostiftelsen gode kontaktar i krinsen rundt Havel: Den tsjekkoslovakiske dissidenten Jiří Hájek var den aller første Raftopris-vinnaren, i 1987. Og ein av Havels næraste rådgjevarar, Miroslav Masak, hadde nyleg vore på eit Rafto-arrangement i Bergen.

— Eg ringde Masak for å lufte ideen med han same ettermiddag. Det viste seg at han hadde høyrt om Aung San Suu Kyi, fordi han arbeidde med Søraust-Asia. Han tykte ideen var interessant, seier Kleppestø.

Krigen skapte vanskar

Rafto-folka la inn høggiret. All tilgjengeleg informasjon om Suu Kyi vart samla. I Bergen sat Hanne Sophie Greve, Jan Ramstad og Tom Kleppestø heime hos henne og sydde saman dokumentasjon som kunne overtyde Václav Havel. Frå Oslo hjelpte Burma-eksperten Hallvard Kåre Kuløy til.

Resten av verda var oppteken av heilt andre ting: 17. januar hadde ein USA-leia koalisjon gått til åtak på Saddam Hussein og Irak. Same kveld døydde Kong Olav på Kongsseteren, 87 år gammal. Krigen skapte uventa vanskar for nominasjonsarbeidet: Korkje FedEx eller DHL kunne garantere at ei svær papirsending frå Bergen til Praha ville gå så raskt som vanleg, på grunn av skjerpa kontroll ved grensene.

Ein flybillett vart kjøpt inn, og 24 år gamle Tom O. Kleppestø fekk jobben som kurer.

— På flyplassen i Praha vart eg henta av ein bil frå presidentens kontor og køyrd i ein rasande fart gjennom byen, fortel Kleppestø. Rådgjevar Masak tok imot papirbunken på slottet Hrad, og studenten Kleppestø fekk eit glimt av president Havel inne på kontoret.

Dubček tok med brevet

Nokre dagar seinare, onsdag 30. januar, heng alle flagg på halv stong i Oslo. Kong Olav skal bisetjast. Tsjekkoslovakia er representert ved Alexander Dubcek, leiaren for Praha-våren i 1968. Med seg i reiseveska har han eit maskinskrive, signert brev på tsjekkisk frå president Havel. Brevet blir overlevert til Jan Ramstad og Tom O. Kleppestø inne på den tsjekkoslovakiske ambassaden før gravferda. Dei to aktivistane hastar vidare til Nobelinstituttet, der dei møter sekretæren for Den norske Nobelkomite, Geir Lundestad.

— Lundestad tok imot brevet, tok frakken sin og følgde oss til døra. Han skulle sjølv i gravferda til Kong Olav, seier Jan Ramstad.

I brevet skriv president Havel at Golf-krigen og dramatikken i Baltikum gjer at nesten ingenting er kjent om undertrykkinga i Burma. Han avsluttar slik: "Derfor ville tildelinga av Nobels fredspris til Aung San Suu Kyi kunne vere det beste middel til å konsentrere merksemda frå verda mot denne tragiske situasjon med tanke på menneskerettane i Burma, og hjelp for den demokratiske rørsla i dette landet".

Det er ein dag att før nominasjonsfristen går ut.

Vel åtte månader seinare, den 14. oktober, kunngjer Den norske Nobelkomite at Nobels fredspris for 1991 er tildelt Aung San Suu Kyi for hennar ikkje-valdelege kamp for demokrati og menneskerettar.