Gamle og upresise grensedragningar har gitt norske jordskiftedomstolar nok å hengja fingrane i. Dei siste ti år har talet på nye saker auka med 38 prosent.

Rettsinstansen registrerer aukande oppdragsmengder grunna strid om fallrettar i samband med småkraftutbygging, og fordi fleire vil ha avklart eigedomsforhold knytt til vegar, strandsoner og hytteområde i fjellet.

— Er nordmenn meir kranglevorne enn andre når det handlar om eigedomsrett?

— Det skal eg ikkje uttala meg om, men vi har ikkje hatt samme type matrikkel som andre land har. Det er mykje uklare grenser basert på gammalt lovverk. Og vi fekk eit økonomisk kartverk først for rundt førti år sidan, seier Ivar Øygard, jordskifterettsleiar for Vestoppland og Sør-Gudbrandsdal, og tidlegare spesialrådgjevar i Landbruksdepartementet.

Ein matrikkel er landets offisielle register over fast eigedom, økonomisk kartverk er landsomfattande eigedomskart.

Jordskiftesaker.pdf

Omtrentlege kartUndersøkingar har vist at Noreg har langt fleire rettstvistar knytt til grenser for fast eigedom enn andre land, som til dømes Sverige. Bakgrunnen er at eigedomsdeling utanom byane fram til 1980 blei gjennomførte som såkalla skylddeling av tre lekfolk oppnemnde av lensmannen.

Dei merka grenser ute i marka, men omtalte og skildra dei berre skissemessig. Noreg var så å seia åleine i Europa om ei lekmannsordning med så omtrentlege eigedomskart.

Grunneigar Eirik Svindland på Varaldsøy i Kvinnherad er blant dei som har erfart kva uklare eigedomsforhold i norsk utmark kan føra til. Øya er gjennom ei omfattande jordskiftesak om fjellrettar.

— Den grunnleggjande årsaka til at det kunne bli usemje om eigedomsretten i fjellmarka på Varaldsøy, er at det er altfor dårleg dokumentert kven som eig utmark i Noreg. Dei gamle krossane i fjellet er så gamle at dei ikkje finst i noka grunnbok. Det er norsk mangel på rettsstruktur i utmarka. Til samanlikning er kvar minste brukslapp i Alpene dokumentert, seier han.

Tok over 150 år

Over 150 år skulle det gå frå staten i 1805 sette i gong arbeidet med ei såkalla økonomisk oppmåling av landet til det faktisk var gjennomført. Oppmålinga og etableringa av eit landsomfattande eigedomskartverk skulle gje eit sikrare grunnlag for matrikkelen, som er det nasjonale, offisielle registeret over fast eigedom.

Arbeidet blei blant anna stoppa etter unionsoppløysinga frå Danmark i 1814. Årsaka var stor kostnad og motstand blant landeigarar som frykta statleg inngrep i den private eigedomsretten.

Først i 1960-åra blei kartlegginga teken opp att som eit nasjonalt program, gjennom etableringa av eit økonomisk kartverk for alt produktivt areal under tregrensa.

Parallelt blei det over heile landet sett i gong eit arbeid med å fornya og fortetta fastpunktnettet ved å festa fysiske boltar i terrenget. Desse skulle vera utgangspunkt for ei presis stadfesting av grensepunkt i kartkoordinatar.

Databasert

I 1980 kom det databaserte GAB-registeret (Grunneigedom-, adresse- og bygningsregisteret), ført av Statens kartverk. 1.januar 2010 blei det etterfølgt av Matrikkelen som offisielt eigedomsregister.

Saka på Varaldsøy er den største jordskifterettsleiar Oddmund Roalkvam ved Haugalandet og Sunnhordland jordskifterett har hatt i sitt distrikt, og illustrerer på mange måtar dei historiske endringane i bruk og verdsetjing av landbrukseigedommar.

— I dag er det færre som driv aktivt landbruk. Vi ser stadig oftare at det oppstår strid om jaktrettar, fallrettar og eigedom i strandsona. Det er der verdiane ligg no, seier Roalkvam.