Dei har maskiner på Dale òg, gud betre, men då snakkar vi om strikkemaskiner. I tillegg har dei vevemaskiner, spinnemaskiner, vaskemaskinar og sentrifugar. På Dale har vaksne menn alltid visst korleis dei skal tre ei symaskin.

Mannfolka har alltid gått på arbeid med kvinnfolka. Den som gjekk på skift, leverte ikkje sjeldan ungane til den som gjekk av skift. Dale fabrikkar har aldri vore ein lukka maskulin arbeidsplass med store løyndommar og tunge metallar. Når ein kjem inn på Dale of Norway, ligg ulla som kremtoppar i store kar. Ein kan få bra lyst til å leggja hovudet ned på ein slik kremtopp og kvila seg litt, sjølv om dette ikkje er plassen for den slags aktivitetar.

Dale fabrikkar har sidan 1879 halde fire generasjonar i arbeid med ull— og bomullsproduksjon. På det meste var det arbeid til 1300 her. I dag er det dryge tre hundre arbeidsplassar, fordelt på dei to fabrikkane Dale AS og Dale of Norway. Den første lagar flammehemmande arbeidstøy. Den andre er mest kjent for slike strikkagenserar som alle norske landslag går rundt med vinterstid.

— Dette er den offisielle genseren til skiskyttarlandslaget neste år, seier Lorents Tvedt, driftssjef ved Dale of Norway. Han stryk med handa over genseren når han går forbi. Rundt han ligg haugar av gamle klassikarar og nye kolleksjonar.

Dei veit korleis dei skal ta i tekstilar på Dale. Dei kjenner etter grepet i produktet, som dei seier, stryk varsamt, nesten kjærleg over stoffet med arbeidshendene sine.

Fjellet som ikkje fall

Om produkta er mjuke og fine i Dale, står ikkje naturen tilbake for andre hardbarka industrisamfunn. Her finst det ikkje eingong ein fjord, berre høge fjell og ei elv, som ingen vil bade i.

— Det er ikkje noko for vaksne folk å bade i elva, seier ein daling i forbifarten. Kanskje har det noko med gamle dagar å gjere? Den gongen ungane gjekk til skulen, spente på kva farge det var på elva i dag? Er ho grøn eller raud, eller kanskje noko heilt anna? Kanskje låg det daude laks og flaut i elva etter utslepp frå fabrikken av noko slag, eller kanskje var laksen blitt blind? Det hende det òg, etter eit amoniakkutslepp på åttitalet.

Det har vore mykje å undre seg over for ungane på Dale. Den daglege drifta på fabrikken var aldri ein av dei tinga. Fabrikken var innkapsla i alt det kvardagslege, i morgon, ettermiddag og kveld. Det var ikkje noko å fundere over.

Naturen på Dale var langt meir uforståeleg for ein gut som Kurt Johannesen. Då biletkunstnaren var 5-6 år gammal, syns han særleg det var eit fjell som var mykje brattare enn dei andre. Dette syns Kurt var svært foruroligande, fordi han rekna med at fjellet var like bratt på andre sida, og meinte derfor at fjellet stod svært ustøtt: faren for at det kunne falle ned mot huset hans var altfor stor. Ettersom åra gjekk, slo han seg til ro med at fjellet sikkert ikkje gjekk bratt ned på andre sida likevel, men sikkert hang saman med andre fjell langt bakover.

Mange år seinare fekk han sjå eit flyfoto over Dale. Då såg han at fjellet var like bratt på begge sider, som han først trudde. Likevel hadde ikkje fjellet falle ned i alle desse åra! Då klatra kunstnaren opp på toppen av fjellet og la seg til å sove medan alle stjernene lyste på himmelen. Neste morgon sette han tusen små raude flagg på fjellet, som ein takk og ei hylling til fjellet som ikkje fall.

Dalebyen i våre hjarta

Når ein står i sentrum av Dale, i «gato», og ser oppover, endar sentrum i eit svart hol i fjellet. Det får ein anten til å ønske å sjå kva som er på andre sida, eller berre bli verande der ein er. Slik er det med fjell, dei skapar trygge rammer, og dei sår uro. Og slik er det med Dale.

Her har dei arbeidet sitt og fritida si, men dei veit at fjell kan ramle ned, dei har opplevd ras før. Dei veit også at tekstilfabrikkar kan bli nedlagde, har sett det òg før. Det er uvissa ein må leve med på ein av Norges aller eldste industristader. Til neste år skal dei feire 125-årsjubileum her. Dalingane førebur seg på fest, medan direktøren for Dale of Norway har sagt at han vil gå. Han blir ikkje einig med eigaren om korleis bedrifta skal drivast.

— Han skal vel berre ha meir pengar, seier dalingane om eigaren.

For dalingane er dette berre den same uroa, alltid er det noko. Like etter at det kom store oppslag om fabrikken sin gullkanta kontrakt med den internasjonale olympiske komité, kom det likevel permitteringar. Dei usikre tidene skuldast mellom anna 11. september, sars og krig, meiner leiinga. Tekstilindustrien er ein internasjonal konjunkturavhengig industri, halvparten av marknaden til dale of Norway er i USA.

— Vi følgjer ikkje med på kva som skjer på fabrikken lenger, seier seniorgjengen som sit på ein benk i sentrum. Dei har gjort jobben sin, har stempla ut for lengst.

— Men det er no synd at det ikkje er fleire unge her, vågar ein av dei seg til å seie. Dei er forsiktige med å gleppe ut med noko som kan nyttast til negativ vinkling. Det har vore avisfolk i Dale før - og dei har ikkje berre skrive positivt, for å seie det forsiktig. Ein vanleg ting folk seier og skriv om Dale er at dei «aldri har vore i Dale, berre køyrd forbi».

Allereie i 1971 skreiv BT ein nådelaus reportasje om Dalebyen, denne «resignasjonens hengemyr», som i følgje avisa var i ferd med å avgå med døden allereie den gong. Reportasjen skapte så stor harme at det blei tatt opp som eige punkt på formannskapsmøte og det kom eit skred med harmdirrande lesarbrev til avisa.

Reportasjen var ikkje berre eit dokument over eit lite industrisamfunn sitt møte med storsamfunnet: dalingane følte at sjølve barndommen deira blei krenka i den artikkelen. «Her som vi har gått berrføtt og kauka mot fjella», var det nokon som skreiv i eit innlegg: «var det ikkje mogleg å finne noko positivt? ».

Tretti år seinare rykkar det framleis i gamle dalekroppar når det kjem journalistar med granskande augo hit. Dei veit at alt dei seier kan bli brukt mot dei.

— Ikkje skriv at han har vore bakar, seier kameraten av den tidlegare bakaren, han som lagde dei gode brøda i Dale før i tida.

— Det ser så dumt ut!

Lykka er ein Audi

No er ikkje dalingane så flinke til å skryte uhemma av plassen sin heller. Men det er gjerne slik med små stader: dei kan gjerne snakke stygt om plassen sin sjølve, men våge den som kjem utanfrå og gjer det same!

Det har vel vore greitt nok her, seier dei. Billege hus, trygt for ungane, korte avstandar, arbeid på fabrikken, hytte i Bergsdalen. Det var vel greitt nok det, seier dei.

Ein må ironisk nok gå til ein innflytta daling for å finne den heilt genuine interessa for plassen. Ole Petter Lien er for tida hyra inn av Dale AS til å skrive fabrikkhistoria i høve 125-årsjubileet. Han er overvelda over stoffet og den rike historia til Dalebyen, og han kjenner, som Kjartan Fløgstad, sorg over industrikulturen som er i ferd med å gå tapt.

Det må kanskje eit utanforblikk til for å sjå verdien av alt det som dagleg omgjer ein. For dei som ikkje har opplevd sekstitalet då det myldra av folk og kultur i Dalebyen, kan det kanskje vere for mykje forlangt å forvente den heilt store begeistringa.

Mange unge vil reise bort, vil ikkje ende opp her. Dei vil sjå noko anna, bli noko anna, kanskje fotballstjerne, som Marius Kvamme Tollefsen håpar på. Eller popstjerne? Ole Anders Brekkhus vil gjerne spele i band, men det er ikkje den store interessa for slikt på Dale. Det kollektive uttrykket står sterkast også her, som det pleier å gjere på små industristader: Korps og kor er tingen. Einskildpersonar som stikk seg fram med noko merkverdig, har for det meste reist frå dette sosialdemokratiske samfunnet der Det Gode Livet er definert ein gong for alle.

— Har du ein Audi, så kjem du deg frå a til b, seier Ole Anders Brekkhus.

Han er ovanpå no, nett fått sertifikat og eig sin eigen Audi. Han jobbar på det nye eldresenteret, berre for i sommar altså. Det er ikkje like sjølvsagt at ungdommane får seg jobb på fabrikken om somrane, eller medan dei ventar på militæret, kanskje utdanning, eller noko anna som er så ubestemmelege, at det eine året etter det andre går medan ein ventar. Og før ein veit ordet av det, er det faktisk her ein bur.

Manhattan-planar

Dei som ønskjer å bli verande i Dale, har eit anna problem: Det er ikkje plass til fleire hus her. Husa som klorer seg fast oppover fjella fortel at kvar minste kvadratmeter er nytta. Dei unge vil helst byggje seg nyhus på Stanghelle, så får dei sjå sjøen òg.

Skal dei byggje meir på Dale, må dei byggje i høgda, og slike «Manhattan»-planar ville ikkje dalingane ha noko snakk om den gongen det var ein diskusjon. Dei rakk å byggje eitt høghus på sju etasjar før det vart beint stopp for den slags.

I løpet av dei siste tjue-tretti åra har den skeive alderssamansettinga vore jamt diskutert, medan ungdomsbråk har vore eit stadig minkande problem på Dale.

I 1981 skreiv BT at ungdommane bråka og gjorde det utriveleg for folk på Dale: «Dei samlar seg ved pølsebua i krysset ved riksvegen. Medan dei et varme pølser, rusar dei bilane sine, skrik og hujar og stundom nyt dei alkohol».

No er det stort sett dei gamle som pregar sentrumsbiletet på Dale. Sommarstid heng dei rundt på benkene her heile dagen. Det er fredelegare slik, men dei er kanskje ikkje eit like godt kort for Dale si framtid?

— No er det berre truser og labbar å få kjøpt her, seier Nina Karsteinsen.

Dei har ikkje klesbutikkar i «gato» lenger. Skal ho handla klede må ho til Voss eller Bergen, maten handlar ho her, av prinsipp. Har ikkje råd til å mista fleire butikkar no.

Ruth Olsnes, som vann kulturprisen under Daledagane i år, seier på si side at ho syns det har kome fleire turistar til Dale den seinare tida.

— Det er liksom alltid nokon som stoppar opp her no. Kan ikkje hugse at det var sånn før, seier ho.

Sakte men sikkert er også dalingane sin industri i ferd med å gli over i kulturen. Genserane som heng og sleng i klesskapa deira, er blitt kjent over store delar av verda som eksklusiv vare. Folk har så smått begynt å snakka om alle dei tusen kvadratmetrane fabrikklokale på Dale: det kunne vel hende nokre kunstnarar hadde vore interessert?

Men framleis er dette ein stad for arbeidsfolk meir enn for akademikarar og kunstnarar. Dei initiativa som kjem, speler framleis mykje på denne identiteten. Og kven veit: Då Lars Rørbakken skipa Dale handbakklubb, var det kanskje for å kompensere for manglande testosteron i fabrikkproduksjonen?

Klubben er no blitt ein av landets aller beste, og Rørbakken trenar for å kunne hevde seg i strong man-tevlinga også. Han herjar på, løftar på bilar og lyktestolpar og blykoffertar, medan livet går vidare under nutane. «Ja, nutane er gamle kjenningar som vi nemner ved namn», som ein daling skreiv i eit avisinnlegg i 1971. Vi helser fint til høgre og venstre, takkar for oss, og set kursen mot eit hol i fjellet.