I dag, hundre år etter første dommen i saka, er det rettsstaten som står tilbake med skamma. Etterkomarane av dei uskuldig dømde har klart seg bra.

Denne helga hadde stykket «Mikal Hetles siste ord» premiere ved Sogn og Fjordane teater. 26. juli 1907 vart Mikal Hetle (1853-1930) saman med sonen Ole (1887-1968) dømt for drap på sin næraste nabo, Henrik Hetle. Saka starta med massiv rykteflaum i lokalmiljøet, og korkje dei rettsmedisinske autoritetane eller dei ansvarlege i rettsvesenet makta å stoppe den rullande snøballen i tide.

53-årige Arne Hetle er oldebarn av Mikal, og bur i dag på familiegarden i Viksdalen i Gaular kommune. Der vaks han opp i skuggen av det som truleg er den mest omtala norske kriminalsaka i førre hundreår.

— Far min var sterkt oppteken av den uretten som hadde råka slekta vår, men min oppvekst bar ikkje så veldig preg av det, fortel Arne Hetle. Han meiner at Mikal-slekta har levd nesten oppsiktsvekkjande nært og godt saman med familien til det påståtte drapsofferet Henrik Hetle.

Nemnde ikkje saka

Trass i dobbelt drapsdom; det finst ikkje prov for påstanden om at Henrik døydde som følgje av ei kriminell handling i 1906.

Dei to Hetle-familiane hadde same etternamn, var nære naboar, men var ikkje i nær slekt. Henrik døydde frå kone og seks barn frå null til 11 år. Eldste sonen var Abraham (1897-1975), ein ni år gamal gut i 1906. Det var han som overtok nabobruket og budde der da Arne Hetle vaks opp.

— Vi budde tun i tun med Abraham, og ungane gjekk inn og ut av husa. Eg hugsar godt at vi høyrde sport på radio hjå Abraham. Han nemnde aldri saka i negative vendingar overfor barna, fortel Arne Hetle.

I dag ligg våningshusa på gardane noko lengre frå kvarandre, og ingen bur på småbruket Henrik Hetle døydde frå i 1906.

I flokk for å vitne

— Det var bygdefolket, og ikkje Henrik sin næraste familie som først og fremst var årsaka til at saka kom så skeivt ut, seier Arne Hetle.

— Kvifor det?

— Tja. Hugs på at dette var midt i ei sterk vekkelsestid. Mikal sat i skulestyret og stengte skulen for vekkelsesmøter. Det skulle kanskje ikkje meir til.

Som bakteppe for rykteflaumen låg også ein grensetvist mellom Mikal og Henrik. I starten meinte folk at Henrik var drepen med stryknin, som Mikal brukte mot rev. Da medisinarane ikkje fann spor etter gift i den døde, vart drapsteorien endra.

Rundt 70 menneske frå Viksdalen reiste til Bergen for å vitne under rettssaka i 1907, berre eit fåtal var førstehandsvitne frå funnstaden eller nærmiljøet. Dei fleste var anten karaktervitne eller folk som hadde høyrt einkvan seie noko eller gjere noko i ettertid som kunne koplast opp mot saka.

Dei fleste lokale vitna for aktoratet, mange i samsvar med eit hendingsforløp skissert av ei synsk kvinne i Bergen.

— Flesteparten av dei som meinte Mikael og Ole var uskuldige, heldt seg heime, seier Arne Hetle.

Stort å kome til Bergen

Arne Hetle har fundert over kvifor så mange sambygdingar reiste den lange vegen til Bergen for å vitne mot oldefaren hans.

— I 1907 var det ikkje så veldig mange her som hadde reist særleg utanfor dalen. Det var stort for dei å kunne reise heilt til Bergen på staten si rekning. Og tenk den respekten dei må ha hatt for autoritetane i saka!

Arne Hetle meiner uansett at ansvaret for fadesen ligg på rettsmedisinarane og juristane.

— Det var dei som skulle stoppa dette. Men den rettsmedisinske autoriteten sa at ettersom dei ikkje klarte å finne ei klar dødsårsak, så måtte det vere mord. I rettssystemet vart bevisbyrda snudd på hovudet.

Da Mikal Hetle vart benåda i 1914, skal han ha sagt følgjande: «Dommen mot meg og mine er så urettvis at denne saka aldri kjem til å døy.»

Hundre år er gått sidan dommen, og saka lever vidare i beste velgåande. I media, i bokform og på teaterscena.

— Kva tykkjer de om at det no blir teaterstykke av historia?

— Vi har eit avslappa forhold til det. Dette er trass alt hundre år sidan, seier Arne Hetle.

FAMILIETRAGEDIE: Arne Hetle (oppe til venstre) er oldebarnet til den uskuldig dømde Mikal. Han har eit avslappa forhold til tragedien som råka forfedrane hans. Til høgre stølen der Henrik Hetle skal ha blitt funne i terrenget (raud sirkel). Nede til venstre flyfoto frå 50-talet - før flyttinga av Mikal sitt tun. Til høgre ser vi restane etter det gamle Hetletunet slik det er i dag.
oddleiv apneseth