Det tek ti timar med fly frå Flesland til Entebbe. Ti timar, og god tid til å tenkja på den gongen for lenge sidan, då aids var ein kald klump av angst i magen. Skrekkspådomane slo aldri til, alarmen er skrudd av. Livet går vidare. Ti små timar unna, i Uganda, har dei verste aidsdraumar blitt bitter røyndom.

Alarmen uler framleis på full styrke. Aids er ein del av livet. Ingen kan vera likegyldig. Sarah (20) vart, som så mange andre, tidleg foreldrelaus. Aids har skulda. Mødrene Ruth (37) og Christine (39) har aids. Dei skriv minnebøker, så barna skal ha noko etter dei. Aids kastar lange skuggar over oppveksten til barna deira. Berre ti timar frå Flesland.

Barneheim

Ein raud sti av jord. Høns, ender, grisar, geiter og lukta frå opne grøfter. Barneheimen Kayda, 24 gutar og 18 jenter, midt i Ugandas hovudstad Kampala. Køyesenger tett i tett til taket, nokre klede hengande i snorer.

Song— og dansegruppa i eksplosiv utfalding. Syng vakkert, fleirstemt, dansar med lette føter over kjølig murgolv. Vi høyrer songen, ser dansen og veit at dei fleste av dei foreldrelause ungane er hardt råka av Afrikas svøpe, hiv og aids. Meir enn 22 millionar menneske er alt døde. Rundt 15 millionar afrikanske barn har mista foreldre i sjukdomen.

Uganda var eit av dei landa som var hardast råka. I følgje offisielle tal var 30 prosent av dei vaksne smitta i 1992. Men i 1998 var Uganda det første afrikanske landet som kunne melda om tilbakegang i talet på nye tilfelle av hiv/aids.

I årsrapporten frå den statlege aidskommisjonen frå år 2000 vert det slått fast at 8,3 prosent av folket lever med hiv/aids. Kommisjonen har ambisiøse mål om å utrydda hiv/aids, og meiner landet er på rett veg. Open informasjon er middelet.

Sarah dansar

Sarah Male (20) dansar. Sarah syng og smiler. Seinare viser ho oss det vesle rommet ho leiger like ved barneheimen. Sonen, Najib (4), kjem frå skulen og får ein smultring og litt saft før skuledagen held fram.

Sarah si mor døydde då Sarah var 12 år gamal. Faren døydde kort etter av aids, og Sarah reiste til storbyen Kampala for å bu hos ei veninne.

— Eg vart gravid då eg var 15, seier ho. Men Sarah var heldig. Ho fekk plass på Kayda. No har ho og sonen sitt eige rom.

— Det er hardt, men vi må berre klara det, seier Sarah. Ho har ein sponsor frå Nederland som betalar skulepengar for treårig sekretærutdanning. Utdanninga er framtida.

— Men det blir ikkje lett å få jobb, seier Sarah. Ho veit godt at mange menn krev heilt andre tenester når dei skal hyra inn ein sekretær.

Sin eigen kjæraste

— Her er biletet av kjærasten min, seier Sarah. Trykkjer biletet tett mot brystet, smiler kokett og dansar over golvet. Vi får sjå det.

— He is nice, seier vi.

— Ha, det er meg sjølv då eg hadde kort hår, flirer Sarah. Ler godt over spøken. Men aidsen kastar lange skuggar. Sarah veit ikkje om ho nokon gong kan stola på ein kjærast. Om ho kan våga? Ho har saman med dei andre eldre barna reist landsbygda rundt for å informera. Møter med sang, dans og dokketeater om aids.

På barneheimens kontor står det fem store boksar med kondomar. Dei eldste barna delar ut i nabolaget og informerer. Dei har ikkje berre mista foreldre, dei veit alt om sjukdomen, og han kastar mørke skuggar over framtida. Men barna kjempar imot, med informasjon.

Aids er ikkje lenger døden i Noreg. Medisinar gjer det mogeleg å leva vidare. I Uganda, ei dagsreis unna, er diagnosen ein sikker dødsdom. På bar med tre unge menn er kvinnehistoriene mange. Aidsen lurer i bakgrunnen. Dei veit dei driv risikosport. Men kulturen er polygam og ein mann er ein mann.

— Menneska er rare. Du fortel noko den eine dagen, og neste dag er det som blåst bort, seier helsearbeidar Caesar Kamya (29).

PLANs mobile klinikk i Luego-distriktet, berre et par timar frå Kampala, er på veg. Ein kraftig kvit Toyota med sjukepleiar, lege og sosionom. Her er knapt vegar, smale jordstiar fører frå hytte til hytte gjennom tett grøn vegetasjon. Heimebesøk hos 10 - 12 aidssjuke kvar dag. Ein stor kasse med medisin, men utan aidsmedisin. Den er for dyr.

Fekk skulda for aids

Medisinen som no gjer aids til ein sjukdom ein kan leva med i nord, er ikkje ein gong ein draum for Ruth Matembo (37). Ho ligg i det halvmørke rommet sitt og snakkar lågt med helsearbeidarane. Ho har nett kome ut av det lokale sjukehuset.

PLAN sin mobile klinikk vitjar henne og vurderer tilstanden. Gir henne smertestillande medisinar og gode råd. Ruth fekk vita at ho var hiv-positiv i 1995. Det var mannen hennar som testa seg først, og som fekk diagnosen. Han døydde like etter. Dei hadde fire barn, eit av dei døydde også av aids. Ruth vart jaga frå huset sitt av grannane.

— Eg fekk skulda. Dei sa det var min feil, fortel ho. No er det lettare, folk veit meir om sjukdomen, og dei har fått leiga eit lite rom.

— Det har ikkje vore lett å bli sjuk, seier Ruth. Dei to eldste barna ho har att klarar seg. Ein har fått hjelp av PLAN til å bli bygningsarbeidar. Men 12 år gamle Rachel bur enno med mora.

— Eg tenkjer mykje på korleis det skal gå med henne, og håpar ho kan få utdanna seg til sjukesøster, seier Ruth Matembo.

— Eg snakkar mykje med Rachel for å forklara henne alt, seier Ruth. Ho viser minneboka ho har skrive til dottera. Kreftene rekk ikkje til, men ho har skrive litt om seg sjølv, og litt om stamma sin historie, langt tilbake. PLAN oppmuntrar til å skriva slike bøker.

Tvilar på aids-tala

— Desse bøkene har brote stilla. Dei er ein viktig del av prosessen både for dei som skriv og dei som får bøkene. Vi arbeider med 2500 aidssjuke, og 800 av desse har no skrive minnebøker, seier Beatrice Muwa.

Ei tøff dame som koordinerer helsearbeidet til PLAN i området. PLAN har laga desse bøkene med forslag til tema øvst på kvar side. Beatrice Muwa har tru på minnebøkene, men ho har ikkje det spor tru på regjeringa sine optimistiske aids-tal:

— Det er gått politikk i dette med hiv og aids. Det gir status å jobba mot aids fordi sjukdommen råkar folk i sin beste alder, og fordi aidsdiagnosen har vore det same som ein dødsdom. Samstundes døyr langt fleire av malaria som er lett og billig å lækja, seier Muwa.

I mange år var aidsoppslaga store, svarte og trugande i alle norske aviser. No er det berre små tal i usynlege notisar. Vi møter ei gruppe unge ugandiske kunstnarar. Vi skal snakka litt om Noreg. Det første ein ung kunststudent spør om er aids. Korleis er det i Noreg?

Beatrice Muwa tek oss med gjennom Ugandas tette og grøne vegetasjon. Her og der små hus. Menn som slit under sola med å spa murstein av raud jord. Like rundt husa veks ananas, avocado, banan, potet, tomat, jackfruit og kaffi. Her går kyr, høns, geiter og grisar over alt.

— Uganda er så fruktbart, det heiter seg at du berre kan stikka sparstokken i jorda så har du eit tre, seier Beatrice Muwa. Så fruktbart og så fattig. Slik grenselaus vokster og så mange døde.

Bilen stoggar i ein liten opning i vegetasjonen.

Høner frå Henning

Her bur Christine Nakimuli (39) saman med fire eigne barn og sju andre som ho passar på. Christine steller med hønene sine. 110 fine verpehøns som den svenske forfattaren Henning Mankell har kjøpt til henne. Mankell har skrive om henne og dottera Aida i boka om minnebokprosjektet til PLAN, «Jeg dør, men minnet lever». Christina lever og eggpengane går til skulepengar, uniformer og bøker til barna.

Mannen hennar døydde av aids. Han meinte han var forheksa, og ville ikkje snakka om sjukdommen. Slik er ikkje Christine. Ho ser sjukdomen i kvitauga. Dama som tidlegare var lærar driv frivillig informasjonsarbeid, og kvar torsdag er det møte i «post-test-klubben».

— Korleis skal vi stoppa hiv? Det einaste som nyttar er informasjon, slår ho fast.

Hald deg til kona di!

— Du burde skriva minnebok sjølv, har du tenkt på det? Spør Christine brått.

— Har du testa deg? Spør ho med fast blikk.

— Nei.

— Det bør du. Og så må du halda deg til kona di, og berre henne, seier Christine.

— Og så er det ein ting til, ho ser mot den falleferdige jordhytta med jordgolvet som hyser henne og den store ungeflokken.

— Du må skriva at eg treng å få reparert huset før det rasar ned. Vi kjøper ikkje mat, alt vi treng gror på garden. Men alle pengane går til skulepengar, og no tenkjer eg berre på korleis eg skal få sett huset i stand, seier Christine.

MINNE: Christine Nakimuli har laga ei minnebok til dottera Cathaline (10). Slik skal Cathaline hugsa mamma.<br/>Alle foto: EIRIK BREKKE
SJUK: Ruth Matembo er sjuk. Ho er nyss komen heim frå sjukehuset. PLAN sin mobile klinikk vitjar henne kvar veke
EIGE ROM: Sara Male har budd mange år på barneheim. No har ho og sonen Najib fått sitt eige rom like i nærleiken.
FORELDRELAUSE: Aids har gjort mange av Ugandas barn og unge foreldrelause. Nokre av dei har fått plass på barneheimen Kayda i Kampala.