Synnøve Kvamme er kåra til Årets Nordmann i Ny Tid — les meir. Denne saka sto i BT-magasinet i oktober og er ikkje publisert på nett før.

Det kostar slit og sveitte, bøter og politianmeldingar, men det er verdt det, for dei veit at etter mastene kjem berre vonbrot og hjartesorg.

Det er grytidleg morgon i Osa. Så tidleg at landskapet enno ikkje har fått konturar. Men makta og krafta i naturen er alltid til stades i dette riket. Lyden av ein buldrande foss, eit sus over tretoppane, lukt av gras og lauv. Ja, i sjølve den bekmørke freden ligg denne kunnskapen, skremmande eller håpefull, om at vi enno har litt att å temja.

Inne gnikkar eit titals menneske dagen på plass i tilveret. Dei er aksjonistar, masteaksjonistar. Nokre handfuller som enno ikkje har gitt opp. Ein gjeng med stabeis som nektar å ta ordet nederlag i sin munn. Ei lita gruppe med idealistar som synest dei kjempar ein rettferdig kamp, ein nødvendig kamp, ein moralsk høgverdig kamp. For om ti år eller ein generasjon, vil alle sjå at det var løgn og bedrag og maktmisbruk dei dreiv med, Jens Stoltenberg og Terje Riis-Johansen og alle dei andre som messa om energitryggleik for Bergen, og som målte bilete av hutrande gamleheimspasientar på alle vegger dei kom over.

Standhaftig, energisk og med imponerande kondisjon fører aksjonistane sin strid. Kanskje bit det ikkje på det tunge, overordna maktapparatet som har gitt klarsignal for mastene, men det irriterer, og brysame vil dei vera. Som knott etter solnedgang.

Det er ein liten siger, det òg. Å gjera ein Statnett-sjef sint

— Det er ein liten siger, det òg. Å gjera ein Statnett-sjef sint, smiler Synnøve Kvamme.

20-åringen frå Granvin er den som både symbolsk og praktisk står fremst blant dei enno aktive mastemotstandarane. Det som byrja med klassisk naturvern, har etter kvart teke opp i seg mykje meir enn det. Vern om demokratiet, protest mot maktmisbruk, mot spel og lureri og politisk manipulasjon. For slik kjenner dei seg. Overkøyrde.

Det er ein ulik kamp. Det er statsmakt mot individ, det er milliardinteresser mot heimesnikra plakatar, det er regjering og ministrar og konsernsjefar og oljegigantar mot studentar og pensjonistar. Men på ein grusveg i Osa er det likevel råd å kjenna den sødmefylte smaken av siger.

Målet er å stoppe utbygginga, få dei til å innsjå galskapen og demontera mastene. Full retrett. Målet er å gjera ein forskjell. Men målet er også å driva eigenterapi. Å stella dei såra dei er blitt påførte inni seg. Å bearbeida den djupe sorga som dei ber på. Sorga over tapt natur. Å hindra at det brest, dette magasinet med oppdemt sorg og sinne som kvar dag trugar med nettopp det, å breste.

— Det er frustrerande. Vi har vore sinte i lang tid. Då er det godt for ein sjølv reint psykisk å finna utløp. Gjer vi ingenting, har vi tapt. Vi vil kunna seia til våre etterkomarar at vi gjorde det vi kunne. Tenk på Alta. Ingen hadde hugsa Alta om det ikkje var for aksjonistane. Ingen kjem til å hugsa Hardanger, heller, om vi ikkje gjer noko.

Det tassar av føter i tørt lauv. Utanfor vindaugo på den gamle sjefsbustaden til Osa Fossekompani treng dei ikkje ord for å rettferdiggjera kampen dei fører. For no trer landskapet fram i all sin velde. Med dagen og lyset kjem argumentasjonen av seg sjølv. Sterk og klår, servert på glitrande strålar av gyllen haustsol. Kneisande fjell og skuggefulle dalar. Urørte vidder og bratte urer. Elva og fossen. Skogen i fargerik haustprakt. Kulturlandskapet og fjorden der ute, blank og morgonstille. Av utbyggjarane karakterisert som eit landskap av «ubetydelig verdi».

Det er dei siste eidsvorne som er samla til aksjon, den harde kjerne, dei ubøyelege entusiastane. Dei tek styrke frå kvarandre og finn mot i ein nyankomen aksjonist.

Kanskje blir dei 20 i dag.

Det er noko naivt over heile scena, ein blåøygd iver som står i kontrast til praten som går. Kunnskapsrikt ordskifte om energipolitikk og offentleg forvaltning. Om rett og urett. Tal og fakta om vatt og straum, om politisk spel og systematisk desinformasjon. Her er mykje meir forstand enn uforstand, mykje meir perspektiv enn trongsyn.

Dei er våpenlause. Alt dei er rusta med, er slagord og overtyding. Likevel er det ein slags kommandostemning i grålysinga utanfor husveggen. Lavmælte førebur dei seg til møtet med «fienden». Nye aksjonistar sluttar seg til. Somme har køyrd frå Bergen, og like frå Balestrand kjem ein. I tre grupper deler dei seg. Ei til fjells, ei til riggplassen nede ved fjorden, medan Synnøve Kvamme og tremenningane hennar, tvillingane Gudrun og Halldis Folkedal (27), skal sperra vegen for mastearbeidarane som skal til fjells. Tre spedbygde jenter mot ei billast med kraftige arbeidskarar frå Kroatia.

September 2005. Synnøve Kvamme hugsar det som om det var i går. Hennar første møte med makta. Dresskledde menn frå Statnett som kom til ein gymsal i Granvin for å fortelja om mastene. Synnøve reiste seg lita og redd og stilte spørsmål. Om kor lang tid det ville ta for oljeselskapa som trong straumen, for det var det som var grunngjevinga den gongen, å tena inn att den ekstra kostnaden ved å leggja sjøkabel ut fjorden.

Ho hugsar ikkje ordlyden i svaret ho fekk, berre at det var for komplisert for ein fjortenåring å forstå.

Synnøve Kvamme er ikkje redd lenger. Ho er blitt boren bort av politiet, ho er blitt bøtelagt og rettsforfølgt, og ho har fått forbod mot å nærma seg mastepunkt og riggområde, eit forbod ho glatt overser. 20-åringen frå Granvin er blitt det bunadskledde symbolet på mastemotstanden i Hardanger. Sint, stridbar, uredd, prinsippfast. Som ei Hardangers Jeanne d'Arc står ho på barrikadane. Fast i blikket og trygg i argumentasjonen. Heller dirrande av engasjement enn rund og romsleg. For saka er for viktig til at det er rom for kompromiss, naturen er for avgjerande for trivnad og livskvalitet til at han kan herjast med. Synnøve vil at generasjonane som kjem etter henne, skal få det same høvet som ho har fått, til å oppleva urørt natur, og til å bli knytt til naturen slik som ho er blitt.

Det er ein inderleg relasjon, og Synnøve seier at ho har ikkje vore i stand til å ta inn over seg dei konsekvensane som mastebygginga vil føra med seg. At den to hundre år gamle Kvanndalsstølen som ho er blitt så glad i, ikkje lenger skal vera ein freda plett, at fjellet ikkje lenger vil vera ei kjelde til rekreasjon og sjelebot. At det skal sjå ut som eit industriområde der oppe. Det er ein tanke som ikkje er til å halda ut.

— Eg hadde ikkje fantasi til å førestella meg at nokon skulle kunna finna på å byggja høgspentmaster gjennom dette landskapet. Dei blir så dominerande. Det blir uråd å sjå det vakre. Eg som har tenkt at eg alltid vil bu i Granvin, eg veit ikkje om eg orkar det om mastene kjem. Når dei tek frå oss det som er kanskje vårt einaste fortrinn, den urørte naturen, er det ikkje så mykje att.

«Om mastene kjem». Det er framleis utgangspunktet for Synnøve Kvamme og hennar medaksjonistar. Protestane som samla hundrevis av deltakarar i starten, og prestisjefylt sympati frå synsarar i sentrale strok, er sterkt reduserte i omfang, mange har resignert og erkjent nederlaget. Men eit stykke unna medias søkelys blir aksjonar framleis gjennomført, eit titals berre gjennom sommaren. Det breie engasjementet er borte, til sterkare er kampviljen mellom dei som er att.

Eg hadde ikkje fantasi til å førestella meg at nokon skulle kunna finna på å byggja høgspentmaster gjennom dette landskapet

Den låge medieprofilen har ein annan årsak også. Aksjonistane vil ikkje risikera at for mange veit kvar dei har tenkt å slå til.

—  Vi har det sosialt saman. Vi er blitt som eit lite samfunn, ein liten familie. Vi har budd i lag i regn og i sol, i storm og i stille i aksjonar sidan mai i år. Vi har hatt det kjempefint. Hadde vi berre vunne fram ...

For sigrane er sant å seie små, men styrkjande for moralen, og oppmuntringane kjem ikkje i form av massive tilbaketog frå styremaktene.

Men leigebilen med mastearbeidarar i har møtt si overmakt, stoppa og rygga attende til ein snuplass. Det fiktive sykkelrittet «Osa opp» har tent si hensikt. No ligg syklane att i grøfta, medan aksjonistane prøver å snika seg på stig gjennom skogen ned att i dalen til markeringa nede ved riggområdet.

— Hei, Mr. Bean! Halldis Folkedal har fått auge på ein gammal kjenning i flokken av fluorfarga mastearbeidarar. Klimaet mellom arbeidarar og aksjonistar er godt, nesten hjarteleg.

— Det er ikkje dei vi slåst mot, dei gjer berre jobben sin. Vi har møtt dei så mange gonger at vi er på god talefot. Vi har til og med vore på fest med dei.

— No comment, mumlar ein av arbeidarane til observasjonen om at dei synest å vera gode bussar. Med sneipen prøver han å gøyma eit lurt glis.

Det er siste arbeidsdagen før vinterpausen for mange av dei. Det ser ikkje ut som om det passar dårleg å få den spolert. Her er ingen som kavar og stressar eller oppfører seg trugande. Snarare tvert imot.

Av og til kjem politiet. Ofte kjem ein hissig representant for Statnett. Men denne laurdagen i Osa kjem det ingen. Til allmenn undring. Ingen andre enn lokale sympatisørar som slår av ein prat. Mange meiner Statnett har valt den verste av alle løysingane for Osa, med kraftliner som først blir ført langt ned i dalen, så opp att i fjellet for å kryssa over til hi sida. Betongfundamenta til mastene reflekterer sollyset høgt der oppe. Som ei deprimerande helsing til dei der nede om kor fånyttes kampen stadig er.

— Om det er verdt det? Om det er noko som er verdt det, så er det dette. Visa at vi ikkje aksepterer å bli overkøyrde. Det gir ein slags sjelefred, om ikkje anna, seier Synnøve Kvamme.

LES OGSÅ : «Hun har vist et ubestridelig mot»

GOD TONE: Relasjonen mellom aksjonistar og arbeidarar er god, og tonen er på grensa til munter. - Dei gjer berre jobben sin, seier Synnøve Kvamme (til v.) og Halldis Folkedal.
JAN M. LILLEBØ
SEIGLIVA: Mastene reiser seg rundt dei, men motløysa har ikkje nådd alle. Tre seigliva Granvin-venninner er mellom dei som enno slåst for den urørte Hardanger-naturen.
JAN M. LILLEBØ