I ÅR er det akkurat tretti år sidan Haugesunds avis vitja familien min. Sidan blei avisoppslaget liggande i eit gammalt skap. Av og til har eg tatt det fram og sett på det. Mest for å le litt, over oss sjølv og journalisten sitt svulstige språk. Han har skrive om det unge paret far og mor, som har busett seg langt frå folk på eit lite småbruk — «på en grønn hylle over fjorden». Det er 1974, katt og kaniner og en eng med løvetann. Mor har slengbukse. Far har skinnskjegg. Eg og bror min står på eit rundt kvitt murbord og held kvarandre i hendene. Det er så lettvint no, seier far. No er det til og med kome veg til gards. Då han voks opp måtte dei ro inn til bygda. Inne i huset bak oss søv veslebror. Han er baby. Det er framleis lenge til søstera vår kjem.

EG HUGSAR sjølvsagt ingenting frå dagen då eg poserte på bordet, men eg hugsar treskoa eg har på meg. Dei er gule. Eg er fire år og har bestemt meg for at eg aldri skal kle meg med andre fargar. Eg hugsar brillene til bror min, fordi knakk dei i ein krangel. Og eg hugsar bordet. Eg sat på det og grein då eg hadde fått den aller første skuleleksa. Læraren sa vi skulle teikna huset vårt, men eg fekk det ikkje til å likna. Korleis teiknar ein alle sidene på ein kvist til dømes? Eg viska til det blei hol i sida og huset forsvann.

Eg hugsar ingenting. Likevel har avisoppslaget etterkvart blitt til historia om meg og familien. «Eg voks opp fire kilometer frå naboen», plar eg gjerne seia når eg treff nye folk. Som om det kvalifiserer for noko som helst. Når eg skal vera heilt ærleg, tykte eg aldri det var spesielt stas å vera nabolaus då eg var jente. Eg sakna leikekameratar så eg gret. Då eg vart eldre, gjekk eg gjennom skogen om natta, skeisa på is under stjernene og bada naken saman med vannliljer. Ein ting har avstanden i alle fall ført til: eg er ikkje mørkredd.

GJENNOM HEILE oppveksten ville eg først og fremst reisa bort. Så fort som mogeleg. Eg drøymde til og med om å flytta til Svalbard etter å ha sett eit halvsju-program om alt dei fann på der. Straks eg var ferdig på ungdomsskulen pakka eg og for til næraste by, og med unntak av nokre få tenår, då eg såg for meg at det var mogeleg med kunstnarkollektiv på garden, har eg aldri forestilt meg at eg skulle koma tilbake som odelsjente. Ikkje har eg kjent meg pressa til det heller. Per Bufast tilhøyrer ein annan generasjon.

Likevel har ei uroleg sorg kome snikande dei siste åra. Noko er i ferd med å endra seg. Det er første etappe vi er med på no. Mor og far flytter. Huset skal leigast ut til feriegjester. Vi snakkar ikkje særleg om det, men dersom verken eg eller søskena mine snart vel å busetja seg der ved fjorden, blir garden lagt ut for sal. «Det blir nok ei ordning,» er det alltid ein som seier når det kjem på tale. Inni oss veit vi at den avgjerdsla berre kviler på oss.

FØR EG REISER sørover denne marsdagen snakkar eg med ein ven. Høyrer meg sjølv seia at eg skal «heim». Eg har ikkje budd der sidan eg var 15. Over halve livet mitt har eg hatt seng andre stader. Medan vi køyrer på dei smale vegane innover i Ryfylke lukkar eg augo og kjenner likevel heimen i kroppen:

Eg ligg i senga til mor og far og leitar etter andlet i tretoppane på fjellkammen.

Lukta av tåke som ligg nedover fjorden, saman med smaken av brøddeig.

Eg sit på våt mose og studerer ein orrhane som leikar. Det klør av fuglelopper på armen, av fukt i buksa.

Lukta av maling på vesle julaftan.

Eg ligg på golvet i gongen og hylskrik fordi eg ikkje får lov til å sova over hjå søskenbarnet mitt: kjensla over å vera flau og skuffa samstundes.

Grisar som nappar i kjeledressen.

Eg hugsar mykje meir frå desse åra enn frå resten av livet, har det slått meg. Kroppen hugsar. Barndomsminne er slik, kan ein innvende, men eg trur ikkje berre det er difor bileta er så klare.

«Hans hukommelse er som en tørkesnor og bildene av hans fortid som rengjort skittentøy», skriv Samuel Beckett om Marcel Proust. Slik skaper Proust - eller rettare plagierer han, seg sjølv, hevdar Beckett.

Er det meg sjølv, eller eit plagiat eg er redd skal forsvinna med garden?

FØRSTE KVELDEN heime er som vanleg. Ingen snakkar om flytting. Det luktar middag sjølv om vi kjem seint på kvelden. Morgonen etter går vi til kvart vårt rom med søppelsekkar. Ute skin sola og nokon snakkar om at det er ei skam å ikkje vera på fjellet no når det er så fint. Kommentaren er så typisk at eg blir irritert. Kva har skam med dette å gjera?

Innimellom ryddinga må vi inn til ein av dei andre og le oss skakke over ein eller annan ting vi har gløymt. I ein pause smell brørne mine opp nokre kinaputtar frå ein ferie på åttitalet. Den drektige katten blir livredd. Vi kastar, brenn og ler. Eg har opna skatollet på rommet mitt. Blå gipsmasker (pinleg), ein øydelagd lampeskjerm (stygg), eit Hans Børli-dikt (svulstig). Ei tilfeldig dødsannonse eg fann på vegen ein gong over ein som heitte Knoph. Eg blar gjennom fotoalbum, les brev. Var dette verkeleg meg ein gong? Er det framleis meg? Er dette noko eg eigentleg vil hugsa?

«EG HUGSAR alle gongene eg sykla opp bakkane innover mot bygda, og at eg såg noko som likna omrisset av løve i fjellet», seier den eine bror min. (Og eg som alltid overberande trudde du innbilte deg ei verkeleg løve.)

«Eg hugsar den blå sveiseflammen på berget. Det var trygt, fordi det tydde at far var nede på saga, seier den andre.» (Var du redd nokon gong då?)

«Eg hugsar søster vår som fortel vitsar fordi vi andre er triste», seier eg.

Alt var i dette huset. Når det bles knirkar det. Når våren kjem er det altfor mange floger i vindaugskarmen. Det er mus inne i veggane og tydelege merke etter hundrevis av år på same staden. J o hanna Olsdotter Sandvik 1797 står det til dømes på ei kiste i litt glorete bonderaudt, ommalt av ein reisande rosemalar ein gong på 1900-talet. Det einaste ein veit om Johanna er at ho var fødd i 1744 og førte slekta vidare på garden. I ei salmebok i bokhylla har tippoldefar rabla namnet sitt over årstalet 1876.To år seinare vart oldefar vår født. Då Haugesunds Avis kom på besøk i 1974 hadde han flytta på gamleheim etter å ha budd i huset i over nitti år. Han hadde eiga stove og kjøkken og skalv frykteleg på handa når han drakk kaffi. I ætteboka frå Noregs Bondelag står det at det kan provast at garden har vore i same ætt i over 300 år. Og her sit vi med hendene i fanget i det huset tipptippoldefar bygde.

«Om eg skulle ta over her, handlar det i alle fall ikkje om å føra slekta vidare», seier ein bror. Vi andre nikkar. Dét handlar det i alle fall ikkje om. Kva er det då vi vegrar oss slik for?

DEI SISTE ÅRA før han døydde, kom den palestinske litteraturprofessoren Edward Said til at han måtte skriva ein sjølvbiografi. «Alle familier finner opp sine foreldre og barn, og gir dem en historie, en rolle, en skjebne, til og med et språk», er første setninga i boka.

Vi sit her i sofakroken og er funne opp på kvart vårt vis. Ein kjenner det så tydeleg når ein er saman. Ute er det heilt mørkt. I festleg lag kan eg gjerne briska meg med at eg kan gå gjennom det totale mørket utan å vera mørkredd. Her eg sit no er det ikkje freistande å briska seg med noko som helst. Her er eg avkledd av rolla eg har i familien, som den skuggeredde.

Eg tenkjer på noko forfattaren John Berger ein gong har skrive, at ein heim ikkje er ein bustad, men «den tause historia om eit levd liv». Eg tenkjer at den «heimen» eg er redd skal forsvinna ikkje er her i stova. «Heime» er det huset eg freista å teikna i barndommen. Eg teiknar og viskar, teiknar og viskar. Framleis sit eg på det kvite murbordet ute i hagen og ser opp mot huset. Eg har enno ikkje funne ut korleis eg skal få vinklane rette. Sanninga er at eg har tatt til å lika denne teikninga og viskinga med åra. Det er i den straumen eg er. Mellom Johanna Olsdotter frå 1797, fireåringen som berre vil gå med gult, kjensla av eit djupt mørke mot kroppen, byen. Herfrå kjem eg.

Dagen etter går eg ein tur og ser på gropa i fjellet som liknar ein fisk. Eg inspiserer klatreeika og har klump i halsen. Eg tek med meg den japanske geishaen oldefar fekk av son sin som var misjonær. Så set eg meg i bilen og køyrer heim. Til den andre heimen.

«Dagen etter går eg ein tur og ser på gropa i fjellet som liknar ein fisk. Eg inspiserer klatreeika og har klump i halsen. Eg tek med meg den japanske geishaen oldefar fekk av son sin som var misjonær. Så set eg meg i bilen og køyrer heim.»

«I ætteboka frå Noregs Bondelag står det at det kan provast at garden har vore i same ætt i over 300 år. Og her sit vi med hendene i fanget.»

Alle foto: EIRIK BREKKE