Kjartan Rødland

Måndag 26. januar døydde den gamle historieprofessoren, godt og vel 88 år gamal vart han. Han kunne sutalaust leggja pennen ned i vissa om at eit godt verk var gjort, men ein kan meir tvila om det gamle bibelordet høvde på han: «Mett av dagar».

For mett vart han aldri. Ikkje på historie, ikkje på arven frå bygdene — både Strilelandet og Hardanger - kanskje med den tanken som er adelsmerke for dei som har valt å forska: Irriterande å døy, får då er det mangt som ein ikkje får vita korleis går!

Kvifor skulle det verta okkupasjonstida som tok det meste av arbeidsdagen til denne storkulten i historiefaget? Spørsmålet er vel heller: Kva anna skulle det verta?

Han var akkurat ved å avslutta sine studiar som cand. philol. då krigen var slutt, og det frie landet trong meir enn noko ei historie å byggja på, historia om korleis landet kom gjennom den verste eldprøva sidan rikssamlinga i Hafrsfjord. Det var eit verk som kunne samanliknast med den nasjonale reisinga framfor 1905, då gløymt historie skulle verta kraftkjelda for ein nasjon som skulle stå på eigne bein.

Sanning av mytar

Dei seier at det første offeret i ein krig er sanninga. Dei som fører krig, treng heltar og skurkar, ein nasjon i fred treng å få vita kva som var sant og kva som i beste fall var halvsanning.

For unge historikarar var det eit arbeid som braut med alt dei hadde lært på universitetet: Dei drukna i kjeldemateriale som dei aldri hadde sett før, og dei hadde ikkje tida og vegen, dei måtte kappspringa, for historisk kunnskap kunne verta skillet mellom liv og død for dei mange som stod for retten og skulle gjera opp for seg. Historikaren vart detektiv.

I dag kan ein oppleva deira arbeid ikkje berre med undring, men beundring. Då Quisling vart stilt for retten ettersommaren i 1945, var det historiske materialet så solid og godt at det stort sett har halde seg til denne dag.

Magne Skodvin var ikkje åleine, han var ung og fersk i faget. Likevel var det han som vart storkulten i norsk okkupasjonshistorie, han lærde opp ein heil generasjon av dei unge, og litt etter litt sette dei namn på arbeidet hans: «Skodvin-skulen». Han var om lag jamgamal med ein jurist som skulle spela same rolla i sitt fag: Johs. Andenæs. Etter som åra gjekk, tok dei unge til å tala om «Skodvin-skulen» og «Andenæs-skulen» som noko skummelt, dei to vitskapelege diktatorane som hadde gjort okkupasjonstida til sitt private område, der ingen mislyd skulle høyrast frå andre.

Stundom lynte hans øyne stygt

No som levetida for Skodvin har teke slutt, er det både rett og viktig å slå fast at slik var det ikkje. Skodvin vart aldri tempeltenar for gamle sanningar, ingen var meir ivrig enn han til å stryka og retta når ny forsking gav nye resultat.

Det var kanskje ikkje så ofte, for den strileætta hardingen med den vakre og milde røysta var ikkje snill når han kjende at andre tukla med historiske sanningar, og endå meir når dei gjorde eit lite funn til ei stor sanning. Då vart det med han som med Terje Vigen, at augene lynte, og «da var det få som foruten frykt, kom Magne Skodvin nær».

Han kunne seia det enkelt, slik han gjorde då han saman med Arnfinn Haga og Kristian Ottosen skreiv innleiinga til soga om Strilelandet under krigen: «dei kjende uretten når dei såg han». Så enkelt var det, og på ein slik trygg grunnvoll kan ein byggja forsking som motseier eller utfyller det ein alt veit. Ein må berre ikkje gløyma denne grunnvollen.

Var han stril eller var han harding? Skodvin-namnet og strilerøtene var han stolt av, men det var Lofthus som var heimen han vende tilbake til, i alle fall kvar sommar. Far Anders var styrar på folkehøgskulen, gift med Karen Marie fødd Haaland, og Magne var stolt over at dei lærde han alle dei gode songane slik at dei sat der for resten av livet, når folk samlast, song han høgt og utanboks.

Målmann var han heile livet, du kunne gjerne normera nynorsken etter talemålet hans. Men konservativ vestmann var han ikkje, 1917-rettskrivinga let han kvila i si grav, han bøygde både verb og substantiv etter som språk og tid utvikla seg.

Frå småbygd til storby

Endå djupare sat den nasjonale tradisjonen som han fekk med seg frå høgskulen. For ein del år sidan skreiv professor Berge Furre ei strålande soge om Noreg i det førre hundreåret.

Magne Skodvin møtte fram då boka vart presentert, og så hadde det seg slik at han kom over ein bilettekst, der det heitte om 17. mai 1905: «Jamvel i avstengde bygder som Bjørsvik i Lindås gjorde meldingane om dei dramatiske hendingane i Kristiania og Stockholm dagen litt spesiell». Men var det ikkje nett motsett? spurde Skodvin: Var det ikkje bygder som Bjørsvik som skapte den nasjonale reisinga som til slutt overvann sjølv storbyane Kristiania og Stockholm?

Furre var heilt samd. Det var ikkje han som hadde skrive biletteksten, han visste betre.

Dei unge flinkisane i dag får halda fram på skrapslåttane sine. Magne Skodvin rakk å gjera seg ferdig både med slåtten og håa før han gjekk bort!

<b>MAGNE SKODVIN</b> gjekk bort måndag, 88 år gamal.