Dette spørsmålet vart stilt i 1919:

”Naar ein norsk skipsreiar eller ein annan næringsdrivande flutter fraa Noreg til utlandet fyr aa demonstrera si misnøgja med norsk politikk, vert det skrike opp um det i alle blad i landet, men naar ein norsk bonde flutter ut fraa Noreg av di bondeyrket ikkje vert jamstelt politisk med andre næringar i landet, daa er det ikkje ein knyst aa høyra,” skreiv ein opprørt Hans Aarnes i Gula Tidend.

Artikkelen hadde tittelen ” Ein bondepolitikar som Noreg miste ”. Bonden det er tale om er Ola Johan Særvold frå Fusa.

Utvandring frå Fusa

Den store utvandringsperioden i norsk historie var frå 1865 fram til 1. verdskrigen (1914). Tre tidsrom skil seg ut: 1866-1873, 1880-1893 og 1900-1911. Ola Johan Særvold utvandra i den andre perioden, men hovudtyngda av utvandringa frå Fusa kom etter 1900. Vel 656 fusingar utvandra frå 1865 til 1924.

Me skal sjå litt på utvandring frå Fusa i dei komande artiklane om Fusa i gamledagar, og startar med Ola Johan Særvold.

Kunnskapstørst

Ola Johan Særvold var fødd i 1867 i Strandvik. Som 17-åring drog han ut i verda for å freista lukka. Fusaguten ville ha utdanning. Om somrane arbeidde han på amerikanske farmar for å læra engelsk, om vinteren gjekk han på engelsk folkeskule. Så vart det høgskulegang, og i 1889 kom han inn på Luther College i Decorah. I seks år studerte han teologi, språk og historie på den eldste og største norskamerikanske skulen i Amerika. Her var han med og skipa Nordmannalaget.

Livsoppgåva

I 1895 fekk han jobb som journalist i Chicago Daily Inter Ocean. I denne avisa i ”Amerikas mest amerikanske by”, som Særvold sjølv kalla han, debuterte han med ein artikkel om norske bondebryllaup! Artiklar frå og om Norge vart Særvold sin journalistiske spesialitet. Men han var ikkje berre oppteken av norsk fortid: Særvold såg det som ei viktig oppgåve å halda norskamerikanarar oppdaterte på utviklinga i det norske samfunnet.

Då han i 1898 reiste til Bergen for å rapportera om fiskesjået i Bjørgvin, fekk han sjå att heimbygda Strandvik. Han fekk der skøyte på heimegarden Særvold.

Denne første noregsferda 15 år etter at han utvandra, inspirerte han til det som skulle bli den kanskje viktigaste livsoppgåva hans: foredragsverksemd om Noreg.

Stortalar

Frå 1899 til 1910 heldt han over 1600 foredrag på norsk og engelsk for ein halv million tilhøyrarar over heile USA. Han nytta seg av moderne hjelpemidlar som ljosbilete og film, og ”hadde dei største og beste biletmaskinor som pengar og amerikansk oppfinningsevna kunde skaffa”. Foredraga hans var ein del av norskdomsrørsla i Amerika. Målet var å vekkja norskamerikanarane for norsk kultur og gjera dei stolte av opphavet sitt. For dette arbeidet vart Særvold utnemnd til riddar av St. Olavs orden.

Gardbrukar

Ola Johan Særvold reiste i denne perioden til Noreg kvar sommar for å oppdatera seg sjølv og biletsamlinga si. Og han nytta høvet til å investera i garden sin i Strandvik. I 1904 fekk han bygd ny løe. Året etter skreiv han kontrakt med agronom Ingvald Lillevik om mykje nydyrking på garden. Ola Johan Særvold gifta seg med syskenbarnet sitt Marta Særvold (f. 1878). I 1910 flytta dei attende til Strandvik for å bli gardbrukarar i heimbygda.

Moderne

Det går enno historier på folkemunne i Strandvik om den gongen Særvold kom heim med ei skipslast full av amerikansk reiskap. Det seiest at båten låg og lossa eit heilt døger. Særvold gjekk inn for gardsdrifta med liv og lyst og alle slags moderne maskiner. Særvold vart dyrka opp til ein stor og velstelt vestlandsgard med 110 mål åker og kunsteng, 25 naut, tre hestar, sauer og grisar.

Han fekk lagt inn varmt og kaldt vatn både i løa og stovehuset. Det heiter seg at ”heimen var tilstelt inne med måling og teppe og møblar som ein sjeldan finn det på landsbygdi”.

Han hadde ei stor boksamling, og han stelte til parkanlegg med slyngvegar, buskar og fontener. Det seiest at han alltid var ”strigle kledd”, med stivskjorte og slips, sjølv når han stod i mottinga!

Kulturmøte eller kulturkollisjon?

Den velståande og høgt utdanna heimvende utvandraren og verdsmannen Ola Johan Særvold tok med seg nye idear, ideal og dollar inn i det strandvikske bygdesamfunnet. Korleis takla han og sambygdingane dette? Ein kan nok trygt tala om at han var føre si tid. Og at han vart sett på som noko spesiell.

Landbrukspolitisk engasjerte han seg i Norsk Landmandsforbund, og ivra for at bøndene måtte velja menn som kunne tala deira sak på Stortinget. Det er ikkje til å stikka under ein stol at han sjølv ønskte å bli ein av dei...

Skuffa og vonbroten

Hausten 1918 gav Særvold opp bondeyrket, selde slektsgarden, flytta attende til USA og vart velståande bymann i Minneapolis. Kvifor? Aarnes i Gula Tidend, som besøkte Særvold i USA i 1919, forklarer det med to store vonbrot: den knevalne bondepolitikken i Noreg og det manglande vidsynet i heimbygda. Han flytta ”heim” til ”det landet som hev ein sterkare ryggrad og ei fordomsfri ånd”.

Særvold var skuffa over den norske bonden. Gong etter gong valde bøndene politikarar utan syn for norsk jordbruk, meinte han. Denne ”usmakelege veikskapen” vart meir enn den resultatorienterte folkeopplysaren kunne makta å leva med. Dessutan kom han sjølv ikkje inn på Stortinget...

Identitet

”Han følte han var ikkje bare normand, han var norsk amerikanar,” skreiv tidsskriftet Skandinavien, som sidan gav ut reiseskildringane hans frå Europa 1921-1925. Han synst han vart halden for ein framand i si eiga bygd og på sin eigen odelsgard.

Ola Johan Særvold, som hadde fått tusenvis av utvandra nordmenn i Amerika til å bli stolte av fedrelandet, var sjølv blitt så amerikansk at han ikkje makta å leva i gamlelandet. Han oppdaga truleg at han sjølv hadde endra seg meir enn heimbygda.

Ola Johan Særvold døydde i 1937.

Ola Johan Særvold - nordmann, amerikanar eller norsk-amerikanar?
Fusa folkebibliotek
Unge Særvold debuterte som amerikansk journalist med ein stor artikkel om norske bondebryllaup. Bryllaupslag på Øvre Bolstad (gbnr. 66/2) i Øvre Hålandsdalen 1905: Anna Elna Arnesdtr. Bolstad (f. 1879) frå gbnr. 66/2 Øvre Bolstad og Knut Emil Kaareson Skjelbreid (f. 1880) frå gbnr. 42/2 Skjelbreid i Hålandsdalen.
Fusa folkebibliotek
Ola Johan Særvold fekk bygd "eit stort og nymotens løhus" på garden sin i 1904.
Fusa folkebibliotek
Både det norske og det amerikanske flagget vaia på Særvold i Strandvik.
Fusa folkebibliotek