Ingen veit sikkert kor lenge det har budd folk i Salhus, men enkelte er frimodige nok til å undrast at det i det heile let seg gjera å klora seg fast mellom fjord og fjell. Unnasolt, vêrhardt, grått og trist, trur dei som ikkje veit betre, som ikkje har tatt seg tid til å sjå etter, til å kjenna etter. Vi som har fått den sjansen, veit korleis det kjennest å vera glad i bygda si.

Vi visste det lenge før fabrikken brann, men natta til i går gjorde nok ein og annan endå tryggare i kjærleiken. Også han som i sin pure ungdom fantaserte om å sjå Salhus brenna. Om å setja fyr på ein husvegg, kliva til fjells og nyta synet frå Litlehellaren, halvvegs oppe i lia. Fordi det ville lysa så flott, veit soga å fortelja.

Dei som kika ut vindauga ved midnattstider i går, veit at røyndomen overgår all fantasi, om enn i negativ forstand. Dei som kom seg i kleda og fekk oppleva flammane og varmen på nært hald, vil aldri gløyma sjølv om dei helst vil sleppa å hugsa.

Nokre grein, der dei klyngja seg til næraste arm og bad om at det ikkje måtte vera sant. Nokre hulka ukontrollert, der dei hjelpelause såg det gulraude rovdyret jakta på meir føde midt i eit etegilde som var meir blot enn måltid. Nokre berre stirra apatisk. Reaksjonane var ulike, men alle kjende den sviande smerta, om ikkje på kroppen, så djupt i sjela.

For det var ein del av sjela som brann, den sjela som bygda og bygdefolket deler og har felles. Den sjela som soga har forma, og som lever vidare uavhengig av skiftande tider og slekters gang. Den sjela som gjer bygda til bygd og ikkje berre ei husklyngje.

Salhus blei merka, som sjelene blei det, men det kunne gått mykje verre. At det ikkje gjorde det, takkar vi dugande brannmenn, snarrådige naboar og djerve frivillige for i dag. Med stor profesjonalitet og imponerande mot bidrog dei til at skadane på lokalsamfunnet blei langt mindre enn det ei stund såg ut for og var fare for.

Salhus har mista mykje opp gjennom generasjonane, stort sett motvillig og med mykje mindre dramatikk enn natt til i går. Det som for eit kvart hundreår sidan var eit lokalsamfunn med infrastruktur nok til å stå på eigne bein, er i dag på sett og vis ei avsides grend, sjølv om byen og storsamfunnet er nærare enn nokon gong. Det som gjekk tapt under stor ståhei natt til femte nyårsdag, var – paradoksalt nok og i det store og heile – misteleg, iallfall for Salhus som bygd.

Eit par hundre menneske hadde sitt daglege virke i Veveriet den gongen aktiviteten var på sitt travlaste. Men det er rundt rekna tjue år sidan den trygge lyden av vevemaskiner blei borte. I løpet av dei to tiåra har mange av dei gamle arbeidarane falle frå, og det som kunne vore eit vemodsfylt farvel med ein tidlegare arbeidsplass, har for nye generasjonar blitt eit kjærkome høve til å rydda bort noko som etter kvart har fått lov til å utvikla seg til eit forargelsens hus. For langt frå all den aktiviteten som har flytta inn der tekstilmaskinene blei rydda bort, har vore velkomen til bygds. Og det står endå att å sjå om det bygdefolk lenge har sett på som lyssky og tvilsam verksemd, faktisk var årsak til brannen som natt til i går truga med å leggja store delar av bygda i ruinar.

Veveriet i Salhus ber i seg hundre års bygdesoge, temmeleg nøyaktig. Industrihistorisk kan vi med stor rett snakka om eit bygdesamfunns vekst og fall. For Salhus-samfunnet slik vi kjenner det, er sterkt prega av dei 101 åra som ligg mellom starten på Veveriet og storbrannen natt til 5. januar 1995. Men ei bygd som har fostra Kvintett og Vinskvett, dugande idrettsfolk og lysande kulturpersonar, og eit foreiningsliv som famnar det meste, toler ein brann. Fordi hjarta alltid brenn.

Denne artikkelen var på trykk i Bergens Tidende 6. januar 1995, dagen etter at Salhus brann.

HELGE SUNDE