KJERSTI MJØR

Nye tilfelle av angina, slag, hjartesvikt og demens førekjem knapt, og ingen andre vestlandskommunar har så låge dødstal som Granvin.

Død og sjukdom kjem sjeldan på besøk i Granvin. Det vesle heradet inst i Hardangerfjorden har dobbelt så mange innbyggjarar over 80 år som på landsbasis, og fire gonger så mange over 90 år.

På legekontoret sit Gjertrud Brekke med raude roser i kinna og blodtrykk som ein konfirmant. I sitt 91. år går ho fleire kilometer kvar dag. Heklenåla sørger for hjernetrimmen.

— Eg er den same som eg alltid har vore, og merkar ikkje alderen. Eg kjenner meg lett, konstaterer Gjertrud fornøgd.

— Det er ingen grunn til at du ikkje skal leve til du blir 108, Gjertrud, seier kommunelege Gunnar Hetland.

— Hvis eg er så frisk som no, gjer eg gjerne det, ler 90-åringen.

Infarktfri sone

Av drøyt tusen innbyggjarar er ni prosent av gravensarane over åtti år, og to prosent over nitti.

Ingen andre vestlandskommunar har så få dødsfall. Kvart år døyr 4,18 prosent av gravensarane. Dette er berre halvparten så mange som i kommunar som Eidfjord, Jondal, Odda og Austevoll, og dessutan halvparten av landsgjennomsnittet.

Ikkje berre lever folk lenger. Dei eldre er friskare, også. Det går år og dag mellom kvart nye tilfelle av angina, slag, lårhalsbrot, hjartesvikt og demens.

Og trass i forgubbinga, har berre Os kommune færre somatiske sjukehusinnleggingar per innbyggar i Hordaland.

Mykje av æra skal kommunelege Gunnar Hetland ha. I årevis har han drive førebyggjande arbeid for å redusere sjukdom, liding og død i kommunen.

- Høgt blodtrykk unormalt

— Ingen døyr av alderdom, berre av sjukdom. Derfor er det om å gjere å unngå at folk blir sjuke. Då kan dei leve til dei blir i underkant av 110 år, og døy ein naturleg død med multiorgansvikt som årsak, seier Hetland til BT.

- For eldre som har godt syn, god høyrsel, som kan bevege seg og snakke, spelar alder inga rolle.

Kosthaldsendring, blodtrykksmedisin og kolestrolsenkande medikament er berebjelkar i behandlinga hans. Pasientar valfartar frå heile landet til Hetlands hjarte-og karklinikk i Granvin.

— Mange trur det er normalt at blodtrykket stig med alderen. Det er det ikkje. Men det er vanleg, og katastrofalt for folkehelsa, seier Hetland.

Konsekvensen av mangelfull blodtrykksbehandling er hjartesvikt, hjarteinfarkt, nyresvikt, hjerneslag og demens. Pasientane døyr eller hamnar på institusjon. Etter Hetlands meining er dei norske retningslinjene for blodtrykksbehandling gamaldagse.

Han følgjer dei amerikanske.

— Noreg ligg fem år etter USA. Hvis legen din seier at blodtrykket er «fint», så be om å få opplyst tallverdiane. Overtrykket betyr mest.

Omega-3 og olivenolje

— Sjå her, seier Hetland, og opnar neven med tre gyldne omega-3 kapslar.

— Dette er ungdomskjelda. Dei held celleveggane mjuke.

Ned frå hylla hentar han ei flaske kaldpressa olivenolje, innkjøpt på Coop-butikken på Eide.

— Det er dette gravensarane går på, avslører kommunelegen.

Hetlands hugseregel for eit sunnare kosthald er enkel: «Ut med fjøsfeitt, inn med plante- og fiskefeitt». Altså, mindre dyre- og mjølkefeitt og meir olivenolje og omega-3 feittsyrer.

— Sky alt feitt som er innpakka! Smør og margarin er dei simplaste matvarene som finst, seier Hetland.

Der andre tek tran kvar morgon, drikk Hetland og sambygdingar kaldpressa olivenolje og svelgjer omega-3 kapslar. Koksalt blir bytta ut med mineralsalt.

Barna er også pensjonistar

Ifølge Hetland kan mangel på folat og vitamin B12 hos eldre få katastrofale følgjer for hjernen:

— Manglar dei begge delar, er risikoen for demens tolv gonger så høg, viser ei studie frå Oxford. Ei anna studie frå Frankrike viser at halvparten av dei eldre manglar folat. Mi erfaring frå Granvin er også at veldig mange manglar B12.

Hetland seier at diagnosen Alzheimer blir stilt for ofte. Årsaka kan like gjerne vere uoppdaga mangel på folat- og B12.

Eit særmerkt fenomen på fleire gardar i Granvin i dag er at to generasjonar pensjonistar bur under same tak: Mor og/eller far i 80-90-årsalderen, og dotter eller son mellom 60 og 70 år.

Torbjørg Wolff, som fyller 97 år i mars, har ein son på 71. Men han bur på Askøy, og mor i eigen trygdebustad på Granvin sjukeheim.

— Her er det godt å vere. Eg tek ein dag om gongen, og likar meg godt aleine. Så lenge ein er frisk, tenkjer ein ikkje over kor gammal ein er, seier Torbjørg til BT.

Gjertrud bur aleine i huset sitt på Nesheim, men også ho har ei dotter som er pensjonist.

— Vi tok hurtigruta saman til Kirkenes for to år sidan. Då fekk eg spørsmål om eg hadde syster mi med meg. Det er mest for gale, fniser Gjertrud.

TRE ÅR TIL HUNDRE: Torbjørg Wolff fyller 97 neste månad, men er sprek som ein 75-åring. - Så lenge ein er frisk, tenkjer ein ikkje over kor gamal ein er. Men er eg like frisk som no, blir det ikkje noko problem å fylle 100, seier Torbjørg.
LANGT LIV: Denne modellen av ein årevegg har mange gravensarar studert på kontoret til kommunelege Gunnar Hetland. I årevis har legen drive førebyggande arbeid for å redusere sjukdom og død i heradet. - Det er viktig å unngå at folk blir sjuke. Då kan dei leve til dei blir i underkant av 110 år, og døy ein naturleg død, seier Hetland til BT.
90 ÅR OG LIKE BLID: Gjertrud Brekke på Nesheim i Granvin lever gjerne i atten år til, dersom ho får beholde helsa. To prosent av alle innbyggjarane i hardangerkommunen er over nitti år, og det er fire gonger så mange som på landsbasis.