Vi har som regel sett alt saman før i større, eller mindre skala. Mange av oss har budd i eit liknande landskap utan å tenke så nøye over det. I Flåm har dei derimot gjort big bisniss av det som omgjer dei. Flåm er ein transitthall for turistar, ein parkeringsplass med flott natur rundt. Dei nybygde husa er overdimensjonerte pølsebuer som tilbyr kantinemat, gatekjøkkenmat, og troll og tinnfat i alle tenkelege fasongar. «Hungry? Thirsty? Souvenirs?», står det på veggen på Fretheim Hotell. Kva meir kan ein be om?

— Herre Gud kor det ser ut her, seier eg til Finn Tokvam, men vil straks til å bite meg i leppa. Dette er heimbygda hans, og ein skal som kjent trø forsiktig på andre sine røter.

Tilgje meg! Eg er i sjokk, og veit ikkje kva eg seier!

Nobody lives in Flåm!

Finn vrir seg noko. Han har hørt karakteristikken «arkitektonisk katastrofeområde» om heimplassen før, og peikar i staden opp på Fretheim, den eldste og største garden i Flåm.

-Det er liksom det som er heime for meg. Sentrum, alt her nede, forandrar seg heile tida. Det var ikkje slik det såg ut då eg voks opp, seier 32 åringen.

Det skal vere sikkert og visst! Då dei bygde tunnelane her, fylte dei heile deltaet i Flåm med fyllmasse og asfalterte det igjen. Den fine langgrunna der Finn og dei fanga rumpetroll i barndomen, er parkeringsplass i dag. Fleire av dei karakteristiske jernbanebygga er for lengst jamna med jorda. Nokre gamle togvogner ser ut som dei har krasja inn i eit hus, men er i realiteten ein kafé.

Finn har knapt vore der inne, og han inviterer heller ikkje oss på ein kaffi der. Kaffi kan vi drikke heime på garden, i fred og ro, med sjølvplukka jordbær til.

— Det var nokre turistar som sette seg inn i ein av kupeane ein gong og lurte på når toget gjekk, seier han og ler.

Kva anna kan ein gjere enn å le? Flåmsbanen fraktar mellom 300.000-400.000 passasjerar kvart år, dei aller fleste er turistar. Etter at dei fekk djupvasskai, kjem om lag 120 cruiseskip hit i året, og turistklassikaren «Norway in a Nutshell» har Flåm som fast stoppestad på ruta.

Alle har hørt om Flåm. Då Finn for fleire år sidan praia ein taxi i Bangkok saman med ein tilfeldig amerikanar, blei han spurt om han visste kor Flåm er. «Ja, eg bur i Flåm», svara Finn. Amerikanaren, som trudde han kunne imponere med norskkunnskapane sine, vart noko sur og trudde Finn dreiv gjøn med han: «Nobody lives in Flåm!», insisterte han. Finn måtte forklare at jau, det bur nokre folk i Flåm. Vidare måtte han forklare korleis jentene på turistinformasjonen såg ut, for å overtyde mannen, som hadde forelska seg i ei av desse jentene då han var der.

Jenter, jenter, jenter

— Heile vinteren gjekk vi her, og det var før vegen kom, så vi var nokså isolerte. Klart vi livna til når jentene kom, seier Finn.

Frå den eine dagen til den andre aula det av jenter frå alle stader som tok seg jobb på hotellet og andre stader i Flåm. Svigerinna til Finn kom til dømes frå Australia for å sjå seg om i Norge ein sommar. I dag er ho gardkone på Fretheim og mor til fire flåmsungar.

Men ikkje alle var like heldige som storebror til Finn. Eg får høyre om dei to mennene som konkurrerte om same jenta. Han eine, som kom frå Aurland, var så fin på det at han ville heim og skifta klede før han skulle treffe henne. Men då han kom tilbake i finstasen, var det for seint. Den andre kavaleren hadde trekt det lengste strået.

— Eg gjorde nokre iherdige forsøk sjølv, seier Finn og viser korleis han og nokre kameratar pleidde å kome seg inn til jentene via taket på Drengastova, huset for tilreisande hotellpersonell. Finn kallar det for Flåms svar på Murboligen i Odda.

— Døra var med andre ord stengt?

— Ja, ho var vel i grunnen det, seier han og tenker seg om: - I ettertid innser eg at det var ein håplaus strategi, seier han.

Medan vi står slik og ser på det falleferdige bygget, kjem ei lyshåra, lettbeint jente springande bortetter vegen. Ho forsvinn inn i Drengastova og blir borte. Eitt minutt etterpå kjem ho ut igjen og spring tilbake den same vegen ho kom frå.

Finn ser henne kome og gå, som om det er ein filmsnutt frå sin eigen ungdom han er vitne til.

— Når sommaren var slutt, forsvann jentene. Det var som å skru på ein brytar. Den eine dagen var det fest og fullt av liv her. Den neste dagen var det tomt og stilt. Alle reiste heim samtidig.

Terrorsikring på høgt nivå

Det er noko endelaust melankolsk over ein heimstad som ikkje lenger er like heime som før. Når skjer denne forandringa? Kor mange år må ein vere borte, og kor mange nye vener må erstatte dei gamle?

— Vi var jo ikkje så mange jamaldrande her. Eg gjekk i klasse med Kjell Arne og Jon. Fleire var det ikkje. Eg har alltid drøymt om å få vere med i «Den store Klassefesten» på tv; Eg og Kjell Arne og Jon. Det burde vere lett match, seier Finn.

Å kome heim her er ikkje einstydande med å helse på kjentfolk i aust og vest. I mylderet av turistar som jagar mellom kaia og togstasjonen, ser Finn noko framandgjort ut.

— Men fjella er dei same, seier han og løftar blikket.

Og stundom er det ikkje meir som skal til; løfte blikket og la auga kvile på noko varig.

Når vi vender blikket ned igjen, ser vi noko rart i retning djupvasskaia.

— Det er visst den nye terrorsikringa, seier Finn om dei store steinane som er bunden saman av svart kjetting. Vi bestemmer oss for å teste innrettinga og løfter den eine foten etter den andre over kjettingen.

— Det gjekk fint, det! No er vi innafor, seier Finn oppstemt.

Han har ikkje tatt høgde for at det står ein pensjonert lokførar og held vakt lenger framme ved ein backup-kjetting av raud plast. Ei eldre kvinne som openbart er cruisbåtturist vil inn igjen i skipet, men blir stoppa av Flåm sitt eige terrorcrew og beden om å vise legitimasjon.

— Nei, her vågar eg ikkje å vere, mumlar Finn og ser seg nervøst omkring: - Her kan det kome til å smelle kva tid som helst!

Trappeutleggjaren fortel

Før frakta dei sauer med toget direkte frå fjellbeitet til heimefjøset i Flåm. No er det berre turistar dei fraktar på. I ei bok om staden ser eg eit velkjend motiv frå Flåm: turistar som veltar ut på perrongen. I venstre hjørne av biletet står femten år gamle Finn og gjer seg klar til å bere baggasje; han har sommarjobb som piccolo på hotellet. Han har arbeidd fleire somrar på Flåmsbanen òg, men ikkje ein kva jobb som helst.

— Eg var trappeutleggjar, seier han stolt og forklarer at det var den gongen trappene på togvognene måtte leggjast ut og leggjast inn for kvar stopp, ein svært viktig jobb.

Turismen har finansiert meir enn lommepengar for ungdommane i Flåm gjennom tidene. Korleis kan dei elles forsvare denne galskapen, denne turistmaskina, dette kroneksemplet på kva vi sjølv vil unngå når vi er på ferie, på leit etter noko autentisk?

— Det er no dette dei lever av i Flåm, seier Finn diplomatisk.

Sjølv levde han av å gå i skytteltrafikk mellom bosspanna for å samle flasker då han var liten. .

— Når eg hadde samla nok til ein raud saftis, hadde eg valet: Skulle eg investere pengane straks, eller skulle eg gå bort til hotellet og gamble på kroneautomaten?

Vi går inn i den eldste delen av Fretheim Hotell. Finn registrerer usentimentalt at dei har røska bort heile automaten, men stiller seg opp langs veggen for å vise korleis han og kompisane kunne stå time etter time då dei var små. Og slik gjekk dagane.

— Ikkje eit kjent fjes, seier han for andre eller tredje gong når vi spaserer tilbake til sentrum. Finn kan derimot sjå på ti meters avstand kven som mest sannsynleg har smuglarsprit å selje; bussjåførar, båtmaskinistar, slike folk.

— Det var det første vi lærte på tysk: «Haben Sie etwas zu trinken», seier Finn og minnast kirsebærlikøren med blanda kjensler.

Når vi køyrer opp bjørkealleen til garden på Fretheim og ser utover fjorden frå hagen, har kjenslene stabilisert seg, og superlativa kjem veltande frå dei elles så kritiske gjestene til Finn:

— Så utruleg vakkert det er her!.

— Ja, det er i grunnen det, seier Finn, og legg til: - Eg tenkte aldri over det før, at det var så fint. Det var liksom berre slik det var her i Flåm, seier han.

HELGE SKODVIN (foto)
HELGE SKODVIN (foto)
HELGE SKODVIN (foto)
HELGE SKODVIN (foto)
HELGE SKODVIN (foto)
HELGE SKODVIN (foto)
HELGE SKODVIN (foto)
HELGE SKODVIN (foto)