Sjølv vil Terje Lam (42) og broren Johnny Danielsen (40) helst ikkje snakke om fortida. Den har dei lagt bak seg. Dei vil heller snakke om familien sin og det som skjer no.

ORDET ER «DØD», og er det første som møter oss. Rissa inn i det lakkerte treverket på inngangsdøra, to gonger.

Vi ringer på, døra går opp og vi blir ønskt velkommen. Inne i entreen heng vi av oss yttertøy og sko.

Huset ligg ytst på den nedlagde ferjekaien på Grinde i Leikanger kommune. Terje Lam, kona Ahn-Sissel og stedottera Yvonne Therese bur i andre høgda. Johnny Danielsen er Terjes bror, og bur i første. Tidlegare tider romma huset både landhandel og kafe.

Familien har det varmt og koseleg inne. Tett møblert, levande lys, mykje nips og gjenstandar rundt om. Ein raggete, liten hund slappar av på golvet ved sofaen.

Ei stove av den typen det går an å kjenne seg att i, der det meste ser normalt og daglegdags ut.

Heilt til dei startar å fortelje.

KLOKkA ER LITT FØR EITT, natt til måndag 14. november 2011. Etter ei rekke episodar dei siste åra held bebuarane i dette huset seg vakne ei slik natt, dei søv på skift.

Difor merkar dei straks når ein bil sakkar farten på riksvegen ovanfor huset, halvt skjult bak støypekanten. Litt seinare meiner dei å høyre folk utanfor. Ifølgje politiets logg ropar nokon der oppe på vegen at no skal huset brennast ned.

Inne i stova står Ahn-Sissel bak gardina og prøver å få eit glimt av kva som hender i mørkret utanfor. Dottera hennar, 22 år gamle Yvonne, kryp saman i sofaen. Terje og Johnny ringer til naboen Anna Øygard Henriksen og varslar, og går deretter ut.

FORTVILA NABO: Anna Øygard Henriksen.
ODDLEIV APNESETH

Då brørne kom opp i vegen, stod bilen framfor dei med motor og lys avslått. Anna var også komen.— Eg såg noko stikke ut frå eine sidevindauget, og at det likna løpet på eit våpen, fortel Terje.

— Det første som slo meg var at kona og stedottera mi nede i huset kunne vere i fare.

På dette tidspunktet har Anna ringt politiet, og vakthavande i Florø er på tråden. Denne gongen vurderer politivakta situasjonen slik at han sender ut ein patruljebil.

Det er lite trafikk denne seine søndagsnatta. Politipatruljen kjører ut frå Sogndal i retning vestover mot Leikanger. Ikkje langt frå Fatlatunnelen møter politiet ein bil, og gjev teikn til at den skal stoppe. Det er tre menn i bilen, alle mellom 17 og 21 år. Politiet finn to paintballgevær og tilhøyrande masker inne i kjøretøyet. Dei tre unge mennene erkjenner å ha vore ved huset tidlegare på natta. Men ingen av dei går med på å ha truga med brann eller å ha gjort noko som helst anna kriminelt.

Terje Lam fortel at han las om pågripingane og våpenbeslaget i avisa to dagar seinare.

— Vi fekk lite informasjon frå politiet den natta. Eg trur det var litt hektisk, seier han.

TERJE OG JOHNNY var vinningskriminelle i ei årrekkje, og gjengangarar hjå politi og domstolar fram mot tusenårsskiftet. I avisoverskriftene levde dei som «Brørne Brekk». Eit omfattande synderegister, javel, men det fanst allereie den gongen forsonande trekk ved det belasta brødreparet. Dei heldt seg heile tida unna rusmiljøet, og dei gjekk ikkje inn i private heimar. Forretningar, offentlege bygg og raiding av myntautomatar var meir deira gate. Og det stod klart for dei fleste som kom borti dei at desse brørne ikkje hadde fått den enklaste starten her i livet.

Sidan den gongen er det meste endra. No er livet deira i Sogn, med familie og eige hus.

Lenge såg det bra ut, men no føler familien at alt kan rase vekk under beina på dei. Det er godt vaksen ungdom som plagar den vesle familien. På stadig grovare vis.

— Vi veit ikkje kva vi skal tru. Vi er livredde. Det går på helsa laus, seier dei.

Episoden natt til 14. november var ein av mange. Denne hausten har det vore ekstra ille, og dei fire bebuarane i huset klarer ikkje å slappe av.

— Vi er redde, torer ikkje reise og søv på skift. Her kan kva som helst skje. I sommar torde vi ikkje dra på ferie, seier Terje.

- Når merka de noko uvanleg første gong?

HUSET: Lett å nå frå vegen.
ODDLEIV APNESETH

— Det må ha vore i 2007. Når vi skulle ut med bil, kom det nokon og la seg på hjul. Ein gong vi skulle vitje vener i eit bustadfelt inne i Leikanger, la ein bil seg framfor oss og ein annan rett bak. Dei følgde oss inn på sidevegen. Då vi svinga inn på tunet der vi skulle, kjørte dei berre litt lenger opp, snudde og kjørte ned på riksvegen igjen. Slik held dei på, seier Ahn-Sissel.- Av og til har vi blitt passa opp når vi er på handletur, og har ikkje tørt å kjøre heim att. Vi har ringt naboar, bede dei kome og hjelpe oss. Vi har opplevd å få avfyrt rakettar mot huset, det har blitt kasta stein, eple, tomatar og egg på tak og vegger.

Ein annan gong hadde Terje og stedottera vore og handla på Leikanger, og oppdaga at ein bil med ungdommar låg på hjul. Dei fem i forfølgjarbilen var iført dødningemasker, type halloween.

— Vi kjørte ned på kaien og stoppa. Der sirkla denne bilen med dei maskerte personane rundt oss, medan dei lo og skreik. Det var heilt surrealistisk, fortel dei to.

Ved nok eit tilfelle skal Johnny ha blitt påkjørt av ein bil då ha gjekk oppe i vegen. Han hamna på panseret, pådrog seg skrubb og blåmerke på beina. Terje fortel han er blitt overfallen og rispa i handflata med det han trur var ein tapetkniv. I mørkret, av ein person med halloween-maske.

Episodane har vore mange.

SKRIFTA PÅ YTTERDØRA stod der brått ein søndag i haust, då dei kom heim etter eit besøk hjå naboen. Kvar for seg kan dei kanskje leve med slike episodar, men samla opplever dei situasjonen som uuthaldeleg. Terje fortel at han har forsøkt å snakke med ungdommane, gje dei ein sjanse til å sjå kva dei held på med, ta til fornuft. Dei venta i det lengste med å bringe politiet inn.

Men då dei tidlegare i år politimelde trakasseringa, var resultatet magert. Saka vart lagt bort grunna «bevisets stilling».

— Har de noko å utsetje på nokon av oss, spurde eg ungdommane ein gong dei dreiv på oppe i vegen. Dei svara nei. Eg spurte dei kvifor dette skjedde, men det kunne dei ikkje svare på.

- Kva synest du at politiet burde gjere?

— Ta frå dei lappen. Det er i alle fall noko dei er redde for.

No er det ny etterforsking, og tre personar er sikta. Politiet har lagt ned forbod mot at dei oppsøkjer eller på annan måte tek kontakt med bebuarane i huset på Grinde.

— Det er fleire enn desse tre som har drive på. Så dette er neppe over, seier Terje.

INNGANGSDØRA: Slik såg ho ut.
ODDLEIV APNESETH

LAURDAG 29. JANUAR 2000 vart filmen «Fengselsbrødre» vist i programmet Dokument 2 på TV 2. Den 25 minuttar lange dokumentaren handlar om livet til Terje og Johnny, om ein kaotisk oppvekst og eit tett samanknytta brødrepar. Om korleis dei møter verda etter enda soning.— På slutten av filmen seier eg at eg ønskjer å få orden på livet mitt, at høgste ønsket mitt er å finne meg ei real dame og starte på nytt ein annan plass. Det var jo akkurat slik det gjekk, seier Terje og ser på Ahn-Sissen ved sidan av seg i sofaen. Det er blitt sein kveld i stova på Grinde.

— Folk kan stole på at eg held meg på matta. For ho gav meg eit ultimatum. Vart det noko tull, så var det rett ut. Grei beskjed.

Ahn-Sissel ser ned og smiler, gnir seg bak brillene.

Det var vinteren 2000-2001 at livet snudde. Ho fortel:

— Eg sa at no gjev eg deg ein sjanse. Skal eg velje deg, så må vi flytte frå Bergen. Same kvelden drog vi inn til sentrum, til Narvesenkiosken på Lidohjørnet. Der fekk vi tak i avisa Telen og saumfor rubrikkannonsane. Vi fann eit husvære til leige i Lunde i Telemark, ringde på den og kjørte av stad same natt. Neste morgon kom vi fram, såg på huset og tok ei rask avgjerd.

Kort tid etter sa dei opp huset i Bergen og drog austover. Ein ven kjørte det vesle flyttelasset, for sjølv hadde korkje Terje eller broren førarkort.

— Politiet kan jo beslagleggje førarkortet dersom det blir brukt til kriminell verksemd, seier han, og sender eit blikk mot stovevindauget og vegen der oppe.

I Telemark vart dei i drygt to år, men var av og til heime hjå hennar folk i Sogn i feriar og høgtider. Tanken på å flytte dit melde seg, og Terjes svigerfar visste om at dette huset stod tomt.

— Alt ordna seg. Eg drog på kaffibesøk til han som eigde det, og han var villig til å selje. Og vi fekk lån i banken til å kjøpe huset, fortel Terje.

Han ser på dei andre, som om han tvilar på at all medgangen dei opplevde verkeleg var sann. Og det stoppar ikkje her. For vel tre år sidan kom svigerfaren og bad om ein prat. Terje vart engsteleg, han sansa stort alvor. Det var finanskrise, kutt og innsparing på alle frontar.

— Vi gjekk ut på tunet. Han sa han hadde gjort noko utan å spørje oss først. Betalt ned heile huslånet vårt medan vi var vekkreist, og huset var gjeldfritt. Då vart det for mykje for meg. Eg brast i gråt, fortel Terje.

LENSMANNEN: Åge Løseth.
ODDLEIV APNESETH

ÅGE LØSETH ER NY lensmann i Sogndal denne hausten. Overfor Bergens Tidende stadfestar han at politiet ikkje har hatt noko å utsetje på brødreparet sidan dei flytta til Sogn. Han trur også at dei lokale forholda er såpass små og gjennomsiktige at det ville blitt oppdaga dersom det hadde vore noko.— Det verkar som om nokon har funne ut at denne familien kan vere eit takksamt offer. Det korkje kan eller vil vi akseptere, seier Løseth.

- Korleis skal politiet etterforske desse sakene?

— Det er naturleg å sjå på det som har skjedd rundt denne familien som ei samanhengande kriminell hending. Vi kjem til å plukke ut eit par-tre av dei mest alvorlege enkeltepisodane og etterforske dei først. Det blir vanleg politiarbeid med å finne ut kva fakta er og om nokon kan stillast til ansvar, seier lensmannen.

Det er meir enn to veker sidan tre personar vart sikta i saka. Enno er berre ein av dei fornærma avhøyrt. Dei tre andre har så langt ikkje vore i stand til å forklare seg formelt for politiet, ifølgje Løseth.

DEI TRE SIKTA ungdommane er frå bygda, frå vanlege familiar på Systrond i Leikanger. For dei er bilen det naturlege utgangspunktet, og eit sentralt element i ungdomsmiljøet.

Når vi ringjer ein av dei tre sikta og spør kva som eigentleg skjer rundt huset og familien på Grinde, har han ikkje tid å prate med oss. Vi avtalar å heller snakkast neste dag. Då er telefonen hans avstengt - etter abonnentens ønske, som Telenors automat formulerer det.

Nestemann av dei tre kan snakke på vilkår av at han forblir anonym.

— Eg veit ikkje så mykje. Det har no stått litt i avisa, seier mannen, som er 21 år gammal.

— Eg har ikkje peiling, det kan jo vere noko i det, men når dei skuldar andre for knivstikking og for å ha kjørt på dei med bil, så byrjar det å bli litt vilt. Eg har i alle fall ikkje kjennskap til noko slikt.

- Kva har du vore med på i forhold til denne familien?

— Eg har av og til vore med og følgd etter dei, når dei har kjørt ut om natta. Dei er jo sett i hagane til folk på Leikanger i tre-fire-tida om natta, seier mannen.

- Kvifor følgje etter dei?

— For å sjå kva dei driv med, at dei ikkje finn på noko. Vi veit jo at dei har vore i fengsel, så ...

Vi spør om episoden for drygt to veker sidan der han og kompisane vart stoppa av politiet. 21-åringens versjon er annleis enn dei fornærma sin.

— Vi hadde hatt ein runde forbi huset, og vore litt inne på Leikanger. Då kom politiet. Vi stansa ikkje ved familiens hus i heile tatt, vi rulla sakte forbi, og det var ikkje kontakt mellom oss i det heile, fortel han.

- Og roping om at huset skulle brennast ned?

— Oppspinn frå ende til anna. Det skjedde aldri.

Paintballvåpena hadde dei hatt liggjande i bilen i månadsvis, ifølgje mannen. Og når bebuarane hevdar dei såg våpen, så kan det umogeleg stemme.

— Her må politiet ha tabba seg ut, og sikkert fortalt dei om paintballgeværa i bilen, seier han.

— Dei kan aldri ha sett noko slikt, ikkje tale om.

Mannen seier han kjem til å respektere besøksforbodet.

— Men dei prøver å bløffe på oss ting. Kanskje er det nokon andre som har kødda med dei, kva veit eg, seier han.

OG ALT DETTE HER i vesle, trygge Leikanger. Varmaste kommunen i landet, ifølgje kommunens eiga nettside. Bærbusker og epletre. Alle dei statlege arbeidsplassane, direktorata, fylkesadministrasjonen og mengdene av høgt utdanna akademikarar.

2231 innbyggjarar, med Sogndal som næraste nabo. Ein slik naturskjønn og attraktiv idyll. Korleis kan det skje?

ORDFØRAREN: Olav Lunden.
ODDLEIV APNESETH

På det ærverdige rådhuset sit ordførar Olav Lunden utan noko god forklaring.Vi spør om han er komfortabel med at ein familie i kommunen hans må finne seg i å leve under forhold som dette.

— Det er beklageleg at slikt går føre seg. Eg kjenner jo berre saka frå avisa, og det er jo ei politisak. Eg kan berre spørje meg kva grunnen er til at nokre ungdommar driv på slik. Generelt er det trist at vi har slik ukultur i ei bygd som fungerer så godt elles. Vi skal ha plass til alle her i Leikanger, seier ordførar Olav Lunden.

Plass til alle. Det var ikkje inntrykket familien på Grinde sat med då postkassen deira gjekk i lufta. Heller ikkje då knyttnevestore steinar small i yttertaket på huset. Då vurderte dei seriøst å finne seg ein heilt annan stad å bu. Men Terje og dei andre har slått den tanken frå seg:

— Vi har fått fantastisk støtte frå naboar her. Dei har oppmoda oss til ikkje å gje opp, til ikkje å late pøbelen vinne. Så vi satsar framleis på at fornufta skal sigre, og at vi skal få leve i fred. Det må jo ta slutt ein gong. Må det ikkje?