I 1884 stod landet på høgkant. Den eine politiske storstormen avløyste den andre, det var strid mellom kongen og Stortinget, det var riksrettssak mot ministeriet Selmer, og det enda med at parlamentarismen tok over som styringsform. Men på Dale (den gongen Dale i Bruvik) var dei minst like mykje opptekne av noko anna: Dei kunne ta i bruk eige forsamlingshus. Det står der framleis,endå rivningsspøkelset har vist seg meir enn ein gong dei siste femti åra. Så i år kan dei stella i stand 125 års jubileum – i fjor var det helst kyrkjejubilea som samla folk til fest og feiring. Og dei kan jubilera i eit hus som er forunderleg lite forandra på heile denne tida. Ikkje så rart at huset i røynda er freda, i realitet om ikkje heilt i formalitet.

Det var berre nokre få år sidan at brørne Jebsen hadde sett i gang Dale Fabrikker, ei verksemd som i glansåra hadde rundt 1200 tilsette. Nokon utkant var ikkje Dale før fabrikken kom heller, eidet mellom Stanghelle og Dalebukta på den eine sida, Dalseid på den andre hadde i uminnelege tider hatt kongsvegen gåande rett framom, postvegen mellom Bergen og Christiania. Men det var dei gode gardsbruka nede på Dalegarden som var det viktigaste, fabrikken vart reist oppe i ”kvammen”, nærmast utmarka til gardane.

Det iherdige Vaksdal Historielag har gåvebrevet frå 1886 på grunnen der forsamlingshuset står. Men gåva vart nok gjeven før brevet, for då det v ar skipingsmøte i 1882 for eit forsamlingshus som skulle kosta 3000 kroner, hadde nok eldsjelene fått byggjegrunn frå Peter Jebsen.

Det var ikkje tilfeldig . Alt i 1866 hadde Peter Jebsen og brørne hans sytt for at Ytre Arna hadde fått eige forsamlingshus, det var vanleg den gongen at dei som sette i gang ny industri, også sytte for lookalsamfunnet omkring. Dessutan var Peter Jebsen ikkje berre industrimann, du finn namnet hans på det meste av det som hadde framsteg i seg i hans tid, ikkje minst i fjordabåtferdsla og jernbanebygging. Samanhangen mellom Vossebana (ferdig 1883) og Dale Fabrikker var meir enn tydeleg, og krona på verket sette han då han var mellom dei sterkaste drivkreftene bak vedtaket om Bergensbana i 1894.

Enno dominerer dei store fabrikkbygningane tettstaden Dale, og enno lever deler av tekstilverksemda vidare. Men det forunderlege med Dale i dag er at du finn handfaste minne frå alle epokar i liv og utvoikling. Det er ikkje så mange att på sjølve Dale av alle dei menneska som skapte ein myldrande småby i og rundt Gata så seint som i det store året 1954, då fabrikken hadde 75 års jubileum. Folk har fått seg nye og betre hus utanfor tettstaden, romslegare og med meir sol og mindre vind enn det var plass til i den tette småbyen.

Men du finn hus frå alle tider . Det er dei store gamle trehusa, det er funkisbygget Dalehallen, det er den staselege villaen som dei kalla ”Messa”, stasjonsbygningen som er den gamle frå Voss (den gamle på Dale vart flytt til Reimegrend), det er barneskulen, som straks før krigen var den mest moderne folkeskulen i landet, og det er sjølvsagt fleire av dei store arbeidarbustadane, serleg på Skyttarplassen.

Det som er borte , er miljøet framfor det som er ”den nye” tunnelen på Bergsdalsvegen, der er Forsamlingshuset mest åleine om å visa den gamle tida. For drygt 50 år sidan dette sjølve knutepunktet. Her gjekk du ned den bratte brekka til hovudporten på fabrikken, der fabrikkfløytene varsla om skifta som gjekk av og kom på, i huset på toppen av brekka låg Fabrikkutsalet, der folk kom langvegs frå for å handla godt og billeg. I det trange smoget bort mot skulen låg Festiviteten på den eine sida, Indremisjonskafeen og skomakar Utskott på den andre sida, bak dei låg ein liten hage før du kom til forsamlingshuset og huset med broderiforretning. Her kom det nye kommunehuset som sanneleg viste at Bruvik var ein rik industrikommune, her kom kyrkja, og her kom den nye vegen til Skyttarplassen og Bergsdalen.

Sjølvsagt skulle forsamlingshuset vore rive for lenge sidan. Indremisjonen fekk seg nytt hus og flytta ut (i lange tider var Forsamlingshuset mest bedehus for indremisjonen) og huset låg litt på tverke for dei som ville ha tryggare og meir rasjonelle trafikkløysingar. Men huset kom seg gjennom alle stormar (sist i år 2000), og i dag kan du møta fortida frå oldeforeldra straks du set foten innom. Mange hus har sjel, men dette huset er sjela i eit samfunn som har fortida bak seg!

Ole P. Lien