Skata slår med vengene og får ny fart i glideflukta. Når ho landar kan det godt vere for å sluke fisk eller krepsdyr i sanden. Dei muskuløse vengene, med eit spenn på oppimot to meter, er ei ettertrakta delikatesse, men skata er ei sjeldan gjest i våre farvatn.

Mange år gjekk utan eit einaste bekrefta funn av den uttryddingstrua skata langs kysten av Vestlandet. Men for nokre år sidan byrja det endeleg å koma interessante publikumsrapportar som gir håp om at storfisken likevel ikkje har forsvunne heilt frå faunaen vår.

Karmøy og Sotra

I 2009 vart ei svær skate fanga av ein trålar sørvest for Karmøy. Det var ei storskate på 65 kilo. Ei anna storskate vart teken i land på Sotra i fjor sommar, noko mindre, men likevel over 25 kilo og 1,6 meter. Genetiske prøvar blei sikra frå begge desse individa, og dei stadfesta at det var snakk om den sjeldne storskata.

Dette er dei einaste sikre funna av storskate i nyare tid, sjølv om vi trur arten ganske sikkert vert fanga oftare enn det vi har opplysingar om.

Den andre store skatearten, svartskate , har vi ingen bekrefta fangstar av på Vestlandet i nyare tid. Vi har likevel informasjon om at det sannsynlegvis framleis finst ein liten svartskatebestand i minst ein av dei djupe vestlandsfjordane.

Sårbar for anna fiske

Kva er så grunnen til at desse skatene er blitt så sjeldne?

Fleire andre bestandar av store fiskeartar er kraftig redusert på grunn av overfiske.

Makrellstørja , som på 1950-talet gav grunnlag for eit stort fiskeri på Vestlandet, forsvann i løpet av eit par tiår. I dag er bestanden så liten at beitevandringane sjeldan strekk så langt nord som til Vestlandet. Overfiske på ungfisk lenger sør må ta mykje av skulda for dette.

Ein av dei største haiane vi har, håbrannen , har lidd same skjebne. Også han er hamna på raudlista grunna overfiske.

Skatene har derimot aldri gitt grunnlag for noko storstilt direktefiske i våre farvatn, så den negative utviklinga kan virke underleg. Det kan vere endringar i miljøet som gjer at dei har blitt så fåtalige, men likevel meiner vi at det er fiskeria som har råka dei store skatene våre.

SJELDAN GJEST: Storskata har ikkje vist seg ofte på Vestlandet dei siste åra, men kring Skottland er det ei større bestand. For nokre år sidan hjelpte fleire norske sportsfiskarar til under eit merkingsprosjekt i Lochalin på vestkysten. På ei dag fekk dei opp seks skatar, alle merka frå før. Her er det guiden Davy Holt som frir det underlege dyret frå kroken. FOTO: VILHELM SKILHAGEN
DIGER: Storskata kan ha eit vengespenn på oppimot to meter.

Skatene endar opp som bifangst i ulike garnfiskeri, dei hamnar i botntrålen og går lett på liner.Nokre tilleggsfaktorar gjer desse artane særleg sårbare. Dei veks sakte og brukar lang tid på å nå kjønnsmodning. Når dei først er modne går dei drektige lenge og har små kull. Dette gjer at relativt små bifangstar får store konsekvensar, og dei store skatene får vanskar med å produsere nok rekruttar.

Skateteljing frå 1950 gjenteke

Dei to skateartane i norks farvatn, storskata og svartskata , kan nå lengder på over to meter. Begge er sjeldne og blir vurdert som trua artar.

Då forskarane for første gong skulle utarbeida ei raudliste (oversikt over utrydda, trua eller svært sjeldne artar) for marine fiskeartar i 2006, hadde vi så mangelfull informasjon om skatene at dei ikkje kunne vurderast. Fram mot neste vurderingsrunde måtte vi finne ut meir om dei store skatene.

Både svartskate og storskate er fanga på Vestlandet tidlegare. For Hardangerfjorden har vi konkrete opplysingar om førekomsten frå eit stort forskingsprosjekt som «Norske Havforskeres Forening» gjennomførte på 1950-talet. Ein repetisjon av desse undersøkingane ville vera ein gyllen sjanse til å sjekke korleis det står til med skatene i dag. Samstundes kunne vi også få informasjon om korleis artsmangfaldet elles har endra seg.

Overraskande resultat

Plassane der havforskarane hadde fiska med liner vart vitja på ny, og alt skulle elles gjerast så likt som mogleg. I 1950-åra fekk forskarane store skater på om lag ein tredel av linene, men vi rekna med å få mindre. Då vi hadde drege den siste av 24 liner inne i Eidfjord, var vi likevel overraska.

Det var ikkje fanga eit einaste eksemplar på nokon av dei om lag 14.000 krokane vi hadde hatt i fjorden.

skate.jpg

Begge artane verka å ha forsvunne frå Hardangerfjorden, og den noko mindre slektningen, spisskate , var også blitt sjeldnare.Enkelte artar såg derimot ut til å ha auka i førekomst: Småhai og brosme var fiskeslag vi no fann over heile Hardangerfjorden. På 1950-talet vart ikkje desse artane registrert i dei inste delane av fjorden. Den nye utbreiinga kan skuldast ei endring i sirkulasjonen som fører varmt og salt djupvatn innover fjorden.

Målingar elles på Vestlandet dei siste tiåra viser ei generell oppvarming av djupvatnet, noko som også kan forklare kvifor mange typar fisk har fått ei vidare utbreiing.

Vi jobbar no vidare med å samle informasjon om storskate og svartskate. Skatevenger blir leverte på fiskemottak langs kysten, og nokre av desse er sannsynlegvis frå storskate og svartskate.Opplysningar frå mottak og fiskarar kan hjelpe oss til å få ei betre forståing av kor mykje det finst av dei store skatene og kvar dei er å finna. Målet må vere at denne kunnskapen kan hjelpe oss å sikre at dei store skatene ikkje forsvinn heilt.

SPANANDE DYR: Charlie Haug med ei av skatane som blei fanga i Skottland. Den største dei fekk om bord var på 93 kilo.
VILHELM SKILHAGEN
skate3.jpg