I tre døgn i strekk dreiv brann— og sprengstoffekspert Göran Boström bergingsarbeid på «Scandinavian Star». Han har aldri forklart seg for politiet. For første gong står bileta hans frå katastrofeskipet på trykk.

— Det var mykje forvirring. Mykje folk og mange ulike ordrar.

75-åringen frå Uppsala fortel levande og utan å nøle om det som møtte han og mennene hans då dei gjekk om bord på «Scandinavian Star» i Lysekil, ein sein laurdagskveld i april 1990.

— Ingen var ute og gjekk i byen den kvelden. Ingen syklistar å sjå, ingen bilar. Det var heilt mørkt, og dødsstille. Men kaiene var aldeles stappfulle med folk.

KAMPEN MOT FLAMMANE: Slukningsarbeid på Scandinavian Star.
INTENS VARME: Brannmannen mistar øksa si i det han skal knuse veg for skumapparatet. - Det var så jævlig varmt, det gjekk ikkje an å ta på ytterveggen, seier Göran Boström.

I nesten 50 år har Göran Boström vore reisande i ulykker, brannar, sprengingar og katastrofar. På det meste hadde han 36 tilsette. Göran Boström Konsult var firmaet du kunne ringje når krisa var eit faktum: Ukontrollerte kjemikalieutslepp, udetonerte sprengladningar, brannar med eksplosjonsfare.

I dag har han trappa ned, men er framleis i bransjen. Alarmtelefonen har døgndrift, Boström har blålys på biltaket, eit team med åtte ekspertar står klare til å rykkje ut på kort varsel.

På kontoret, blant desarmerte granatar, rakettkastarar og ein utstoppa bjørn, i ein nedlagt militærleir utanfor Uppsala, har Boström tatt vare på bileta som han tok dei intense døgna i april 1990.

Sprengstoff

— Det var brannsjefen i Lysekil som ringde meg. Eg hadde ikkje høyrt på nyheitene den dagen, og visste ingenting om kva som hadde hendt på natta. «Vi har ein jævlig ferjebrann her nede. Båten ligg til havs. Du må ta med gruppa di og kome», var beskjeden.

Brannsjefen som ringde Boström frykta at det fanst høgeksplosive gassflasker, brukt til sveisearbeid, om bord på «Scandinavian Star». Farleg last, som sprengstoff, kunne også finnast på lastebilar om bord – ingen visste sikkert. Nå var den brennande båten venta inn til Lysekil om nokre timar. Ukontrollerte eksplosjonar var det siste brannsjefens folk trengde når dei skulle i gang med sløkkinga. Göran Boströms firma var ekspertar på å uskadeleggjere gassflasker, og på sprengstoff.

Ein utrykkingsbil vart lasta opp med utstyr og begynte på dei 50 mila sørover mot Lysekil. Boström og eit par av folka hans drog i forvegen i helikopter.

I det tomme symjebassenget på dekk låg utslitne røykdykkarar og kvilte ut. Det rauk frå båten midtskips, men var ingen synleg brann om bord. Vi skjønte at det var alvor; skipssida var svart av varme og røyk på fleire plassar

— Då vi kom til Lysekil, fekk vi beskjed om å flyge ut til båten, i tilfelle dei hadde bruk for assistanse, seier 75-åringen.

Ute i eit solblankt og stille Skagerrak fekk Boström det første synet av «Scandinavian Star», med taubåtar forut og akter.

— I det tomme symjebassenget på dekk låg utslitne røykdykkarar og kvilte ut. Det rauk frå båten midtskips, men var ingen synleg brann om bord. Vi skjønte at det var alvor; skipssida var svart av varme og røyk på fleire plassar, seier Boström.

Då båten etter fleire timar under slep nådde Lysekil, var alle redningsetatar samla på kaien for å ta imot. Brannmenn frå heile regionen var mobilisert for å avløyse røykdykkarane som hadde arbeidd i mange timar ute i Skagerrak.

- Alt var stille. Og så kom vatnet fossande.

Boströms folk skulle ta hand om fleire problem: Båten hadde fått slagside, fordi det var pumpa inn mange tusen liter vatn i båten under sløkkjearbeidet. Dette vatnet flaut nå rundt på dei ulike skipsdekka og gjorde båten ustabil. Redningsleiinga frykta at skipet skulle kantre ved kai. Lensepumpene som var tatt om bord var ikkje effektive nok. Sprengingseksperten Boström fekk i oppdrag å sprengje hol i skutesida, for slik å få vatnet ut.

SISTE BRANNEN: Restauranten heilt fremst i skipet, på dekk 6, vart fullstendig overtent i brannen som raste gjennom denne delen av Scandinavian Star ved kaien i Lysekil.
SISTE BRANNEN: Restauranten heilt fremst i skipet, på dekk 6, vart fullstendig overtent i brannen som raste gjennom denne delen av Scandinavian Star ved kaien i Lysekil.

— Vi begynte å søkje igjennom båten, for å finne ut kvar vi eventuelt kunne sprengje. Vatnet fann vi i den store spisesalen. Det stod langt opp på veggen. Så var det å rekne ut ladningen vi måtte bruke. Det er nokså mykje som må til i ein slik operasjon: Vi måtte ha på plass ein lift på utsida for å få festa ladningen, få politiet til å sperre av området, få folk ut av båten og dra leidningar, seier 75-åringen.

Ein feil på tennsatsen gjorde at det første forsøket mislykkast. Boströms folk måtte attende til skutesida, feste ein ny ladning og prøve på ny.

— Så small det. Noko voldsomt. Så skjedde ingenting. Alt var stille. Og så kom vatnet fossande. Det kjendest godt. Verkeleg, seier Boström.

Han meiner dei fekk ut 550.000 liter vatn på den måten.

Flekkvis brann

Boström hadde lang fartstid både frå ambulanseteneste, Forsvaret og ikkje minst som røykdykkar og brannmann. Han reagerte på fleire ting han såg om bord på båten.

— I trappa opp til restauranten hadde det brunne flekkvis, som om nokon hadde gått med ei kanne og tømt ut brennbar væske, litt her og litt der, seier Boström.

Dei konstaterte at 20-tals høgeksplosive gassflasker med acetylen og oksygen låg i hydraulikkrommet, heilt bak i skipet. Brannen hadde til alt hell ikkje nådd dit, slik brannsjefen hadde frykta.

Mest overraska var Boström over at det tok så veldig fyr i båten etter at han var komen til Lysekil.

Då skipet først la til kai, var kommandobrua uskadd. Boström var sjølv oppe på kapteinens plass på brua i Lysekil. Etter kvart begynte det å brenne kraftig også i denne delen av skipet, og kommandobrua måtte evakuerast. I dei påfølgjande timane vart dette området om bord fullstendig rasert.

Det brann noko inni helvete inne i dei lugarane. Det var så jævlig varmt, det gjekk ikkje an å ta på ytterveggen

— Min tanke var: «Dette er ikkje rett. Det brenn for mykje og har brent for lenge», seier Boström i dag.

Granskingsgruppa som prøver å få politiet til å ta opp att etterforskinga av mordbrannen, meiner at Boström hadde all grunn til å stusse: Dei meiner dei kan prove at nokon frå mannskapet sette ny fyr på båten i Lysekil. På dette tidspunktet var mannen som politiet raskt peikte ut som den einaste mistenkte for lengst død.

Overraska

Den tidlegare pyromani-dømde danske lastebilsjåføren omkom på lugaren sin natta før, saman med dei 157 andre som mista livet i katastrofen.

Granskingsgruppa meiner det er umogleg at den første, dødelege brannen om bord kan ha spreidd seg på naturleg vis så langt fram og opp i skipet, så mange timar etter.

— På veg inn til Lysekil brann det jo ikkje så mykje, det hadde vi sjølve sett frå helikopteret. Det var gått mange timar, og brannfolka frå Göteborg hadde arbeidd intenst. Så vi vart overraska over at det skulle byrje å brenne så veldig igjen ved kaien, seier Boström.

Han var sjølv med brannmannskapa som vart sett til å kjempe mot flammane.

UTSLITTE: Utslitte brannmenn ombord på Scandinavian Star.

— Det brann noko inni helvete inne i dei lugarane. Det var så jævlig varmt, det gjekk ikkje an å ta på ytterveggen, seier 75-åringen.

Den offentlege granskingskommisjonen som vart sett ned etter katastrofen, under leiing av høgsterettsdommar Tore Schei, brydde seg ikkje med denne delen av brannforløpet. Dei konsentrerte seg om kva som hadde hendt fram til båten vart evakuert i Skagerrak, altså dei første dramatiske timane då 159 menneske mista livet.

SINTEF, som stod for dei branntekniske undersøkingane, hadde ikkje mandat til å undersøkje brannutviklinga etter at båten var evakuert. SINTEF skreiv kort i sin rapport i 1990:

«Brannen eller brannene på "Scandinavian Star" raste i flere dager. I løpet av denne tiden var det en stor aktivitet om bord på flere hold som påvirket de fysiske skadeforløp. Å trenge til bunns i dette hendelsesforløp, med alle de enkeltaktiviteter dette innebærer, må ansees å være en meget stor oppgave og ligger utenfor området av denne undersøkelse»

150 kister

For Göran Boström og hans folk varte innsatsen i tre døgn. Blant oppgåvene vart å hente omkomne ut av skipet. Dei fleste hadde døydd av kolosforgifting. Svært mange var også forgifta av blåsyregass, som vart danna då plastlaminat i veggar og tak brann.

På eit tidspunkt svinga ein lastebil med kister inn på kaien.

— «Kor mange har dei med seg?«» var det nokon som ropte.

«150!«»

«Det er ikkje nok!» kom det attende. Då begynte vi å forstå kor stort dette var, seier Boström.

GÅTE: Boström undrar seg over kvifor desse utbrende livvestane låg på dekk der det ikkje hadde vore brann.

Boström stiller den dag i dag seg tvilande til politiets offisielle versjon; at det var ein samanhengande, langvarig brann som ramma Scandinavian Star.

Den sjølvoppnemnde granskingsgruppa, som la fram funna sine i Bergen tidlegare denne månaden, skal møte politimeisteren i Oslo førstkommande torsdag. Då skal dei leggje fram ein rapport om teoriane sine. Sjølve er dei overtydde om at politiet ikkje har anna val enn å ta opp att etterforskinga.

Det er gått så lengje, minnet sviktar og mange er døde. Men eg trur framleis at noko ikkje stemde på den båten

Dei er sikre på at den danske trailersjåføren var uskuldig. Gjerningsmennene var eit knippe av offiserar og mannskap, motivet var å øydeleggje skipet totalt for å sikre ei størst mogleg forsikringsutbetaling, og dei stifta ei lang rekkje brannar over ein langt tidsperiode for å få til dette, hevdar gruppa.

Göran Boström sit på store mengder fotomateriale frå timane i Lysekil, og han var blant dei første som gjekk om bord etter at båten la til kai. Han har aldri vorte avhøyrt av politiet. Ingen har sett igjennom bileta han tok. Bergens Tidende er i dag første avis som trykkjer ein del av dei.

— Noko som ikkje stemde

Det var norsk politi som hadde ansvaret for å etterforske brannstiftinga om bord. Saka vart lagt bort i 1991, etter eit knapt år.

— Politiet tok aldri kontakt, seier Boström kort. Han har heller ikkje hatt kontakt med granskingsgruppa som nå prøver å få saka reist på ny.

IKKJE SIKRA: Gassbehaldarane ombord på Scandinavian Star var ikkje alle er skikkeleg sikra, meiner Boström.

Den einaste spørsmåla Boström har fått etter at han reiste heim frå Lysekil, kom i sjøforklaringa i København i 1990. Han skreiv også ein rapport om eigen innsats som vart lagt fram der.

— Det eg opplevde av sjøforklaringa var slapt, heilt utan kritiske spørsmål. Dei verka lite interessert. For min del var det unnagjort på ein time, seier Boström. Kollegaene hans vart aldri kalla inn.

23 år etter katastrofen stiller han seg tvilande til om saka lar seg oppklare.

— Dessverre trur ikkje vi kjem lenger enn til teoriar som kan haldast opp mot kvarandre. Det finst nok for lite substans til å dra endelege konklusjonar. Det er gått så lengje, minnet sviktar og mange er døde. Men eg trur framleis at noko ikkje stemde på den båten.

LANGVARIG: Det gjekk 38 timar frå den første brannen på Scandinavian Star var oppdaga til den siste var sløkt. Granskingsgruppa som krev ny politietterforsking meiner fleire brannstiftarar var i aksjon for å halde brannane i gang, også etter at skipet hadde lagt til kai i Lysekil.
VETERAN: For nesten 50 år sidan grunnla Göran Boström eit firma for spesialinnsatsar ved brannar, ulykker og katastrofer. Under Scandinavian Star-brannen flaug han inn med helikopter for å bidra i bergingsarbeidet.