Like fullt var det 100 år sidan det første toget på Raundalsbana. Då var Gravhalstunnelen ferdig og toget kunne køyra samanhangande frå Voss til Myrdal!

Raundalsbana er ikkje berre ein av dei vakraste togstrekningane i landet. Denne fem mil lange strekninga er eigentleg den draumen som aldri var realisert, draumen om ”Vestlandsbana”.

Ei sideline frå Myrdal til Oslo

Ein kan godt seia at Vestlandsbana går frå Bergen om Voss og Myrdal til Flåm – og med ei sideline frå Myrdal til Oslo. Bana skulle vore mykje lenger, ho skulle gå frå Haugesund gjennom Sunnhordland, Hardanger og Voss og enda i Åndalsnes, knytt vidare med Raumabana til Dombås og Dovrebana. Det vart berre småbitar, Hardangerbana, Flåmsbana og Raumabana.

Resten vart aldri meir enn til store og flotte planar. Men i mange år stod politikarar og folk flest på barrikadane for den langsgåande bana oppover kysten. Bergen bystyre gav etter krigen pengar til planlegging av ei bane frå Vik i Sogn til Gudbrandsdalen, og byane på Møre gav seg ikkje med kravet om å få bane frå Åndalsnes til Ålesund, Molde og Kristiansund.

Spør ein halv million turistar

Men den vesle Vestlandsbana lever. Er du i tvil, kan du spørja japanarar eller russarar eller amerikanarar – ein halv million av dei har i sommar køyrt heile strekninga!

Vestlendingar flest er ikkje så ofte å sjå på dei kantar, og vestlendingane trur at turistane som kjøper billett til Noreg i eit nøtteskal seglar på Sognefjorden og reiser med Flåmsbana. Dei gjer det – også. Men nesten alle har starta eller avslutta turen med tog gjennom Raundalen!

Den makelause vegen

Det hadde vel aldri vorte bane gjennom den makelause dalen mellom Voss og Uppsete om det ikkje hadde vore for Bergensbana.

Ho var ein del av det forunderlege fenomenet Voss-Taugevatn, som var det einaste Stortinget vedtok den berømte dagen i 1894. Bygginga vest for fjellet var organisert i eitt distrikt, alt aust for fjellet i eit anna.

Det var i det vestlege distriktet ”far til Bergensbana”, Torbjørn Lekve vart den første sjefen. Han døydde eit par år etter at arbeidet kom i gang, og deretter var det sunnmøringen Harald Skavlan som overtok.

Men det vestlege distriktet vart delt i 6 avdelingar, og Raundalsbana hadde to av dei: Første avdeling frå Voss til Reime, der den kjende jernbanemannen Daniel Leonard Esmark fekk ansvaret, han var berre 30 år gamal.

Gravhalstunnelen

Neste avdeling hadde strekningen frå Reime til Myrdal, mellom anna Gravhalstunnelen, og her var det trøndaren Tobias Brodtkorb Bernhoft som hadde ansvaret mesteparten av tida.

I dag er ”Vestlandsbana” den travlaste turistbana i landet, det er på alle måtar det verkelege Noreg i eit nøtteskal, eller om ein vil: Heile landet på ein halv dag! Resten av året er det heller stille, for dei fleste lokale turistane vinters tid skal til hyttene sine oppover Raundalen, og dei brukar helst vegen fram til hyttedøra.

Raundalsbana slik ho var i 1909

Dei får ikkje oppleva dei vedunderlege stasjonane som arkitektane Due teikna for bana, med Urdland og Mjølfjell som dei finaste og mest ekte ein har – og dei har knapt opplevd plattforma på Mjølfjell pakkande full av små Bergensborn på veg til feriekolonien.

I det store og det heile ligg Raundalsbana i dag slik ho var då kong Haakon VII var om bord i opningstoget på Bergensbana i 1909.

Det har sine sider, det er mange svingar og mange strekningar der farten er liten – opp gjennom ville Rastalia 50 km i timen, nedover berre 30! – men dei reisande får stor løn for ventinga. Det er få tunnelar, men desto meir natur, dette er banestrekninga der du kan oppleva tre årstider på ein halv time: Sommar på Voss, vår på Mjølfjell, vinter på Upsete.

Bergensbaneloket

Sjølvsagt kan ein få betre og meir moderne banestrekning om millionane kjem, men då kryp store delar av bana inn i fjell og tunnelar. Eventyret vert borte.

Men så kan dei unge høyra med gamlingane korleis det var i deira barndom, i den tida dei råsterke damplokomotiva av type 31b (Bergensbaneloket) trekte tog 602 opp frå 50 meter over havet på Voss til 800 meter på Myrdal.

"Bøyg deg ikkje ut"

Det stod rett nok i alle vindauga ”Bøyg deg ikkje ut”, men kvar einaste unge visste at det kunne du godt gjera, men du måtte sjå bakover. Snudde du hovudet, fekk du augene fulle av kolstøv, og då var det eitt å gjera: Leggja det øvre augelokket over det nedre og pressa fram tårene slik at du vaska kolstøvet vekk når du blunka.

Men slike glade minne høyrer ein lykkeleg barndom til!

Helge Sunde
RAUNDALEN: Vakkert når lokaltoget buktar seg oppover dalen. Her ved Skiple mellom Urdland og Reimegrend.
Helge Sunde
Bergens Tidende
Rune Nielsen