I hundrevis av år var det segl eller årer som måtte til for å driva ein farkost framover. Båtar med maskin har berre funnest dei siste 200 åra.

Me kan godt rekna at dampskipet har 200-årsjubileum i år. Rett nok fanst det båtar som vart drivne av dampmaskin før det, men då Robert Fulton gjekk frå New York til Albany med S/S Clermont i 1807 var det ein milestolpe i samferdslesoga. Dette skipet, som hadde to skovlhjul og gjorde fire knops fart, vart sett inn i fast rute mellom desse byane.

Dampalderen var komen til Hudson-elva. På våre kantar tok det noko lengre tid. Fyrste dampbåten på Bjørnefjorden var D/S Vøringen, som vart sett i rute mellom Bergen og Hardanger i 1861. Då var Hatvik på rutekartet.

Med dampbåten kom ei ny tid til fjord— og kystbygdene. For fyrste gong fekk ein rutegåande skyssmiddel som tok seg fram i vind og stille, og dei gamle seglskutene fekk fort konkurranse.

Dei fyrste dampskipa såg ut som seglskip med stor skorstein, og oftast hadde dei rigg òg i fall maskina skulle slå seg vrang. Det tok ei tid før dei våga stola på desse nymotens greiene. D/S Vøringen såg også slik ut, men etter kvart endra skrogforma seg på nye dampskip, og dei kunne byggja overbygningar på dei når dei ikkje lenger måtte ta omsyn til rigg og segl.

Kamp om passasjerane

D/S Vøringen fekk ikkje vera lenge åleine på Bjørnefjorden. Alt i 1866 vart det skipa eit nytt selskap, ”Bjørneselskapet”, som sette D/S Bjørnen og seinare D/S Ulven i fart i same området. Berre tre år seinare kom også D/S Hardangeren, det fyrste skipet til det som seinare vart Hardanger Sunnhordlandske Dampskipsselskap, HSD, i rute.

No var det tre selskap som tevla om dei same passasjerane og fraktene, og Bjørneselskapet fann det etter kvart klokt å konsentrera seg om Midthordland, der dei hadde dei fleste aksjonærane sine. Selskapet greidde likevel ikkje å tilfredsstilla alle i ruteområdet sitt, og i 1889 var det skipa endå eit nytt selskap, Det Midthordlandske Dampskibsselskab, og året etter vart D/S Midthordland sett i rute.

Det var ein øydeleggjande fraktstrid mellom dei to selskapa i Midthordland. Bjørneselskapet var best etablert og hadde nok eit overtak over Midthordlandske i fyrstninga, men då D/S Ulven forliste på haustparten i 1890 utan å vera assurert vart maktforholda snudd om, og året etter overtok Midthordlandske det andre selskapet.

Etter ein knallhard fraktstrid med HSD om trafikken på Våge, der Midthordlandske til slutt drog det lengste strået, hadde selskapet kontrollen med midthordlandstrafikken.

Toget yppar seg Men om selskapet no rådde over Bjørnefjorden, vart det aldri strake vegen fram for Midthordlandske. Då fjorden var fri for konkurrentar dukka det opp ein ny på land, nemleg Osbanen.

Frå fyrst av tenkte vel begge selskapa seg at det skulle verta eit samarbeid, og det byrja bra med at D/S Midthordland fekk bruka bryggja til Osbanen. Men etter stutt tid vart det usemje om bryggjebruken, og dei tok til å tevla om både gods og passasjerar. Toget brukte berre helvta så lang tid mellom Osøyro og Bergen som det båten gjorde, to mot fire timar, så her hadde toget overtaket.

Då hende det at dampen la seg til ved Sandholmane til dei såg toget dampa ut frå stasjonen før dei gjekk til kai. Då måtte passasjerane følgja båten til byen. I nær 30 år heldt dei det gåande med denne striden før dei byrja å samarbeida. Rett nok gjekk begge selskapa med overskot det meste av denne perioden, men dei kunne nok hatt endå betre tider.

Midthordlandske hadde på det meste fire skip. På 1920-talet kom det også til tevling med mindre motorbåtar, som gjekk i lausfart og ”stal” frå dei mest lukrative rutene. Frå kring 1925 gjekk drifta av båtane med tap, og etter nokre år var det kritisk for selskapet.

Då D/S Midthordland forliste og forsikringssummen var i minste laget vart det skikkeleg ille. Det gjekk så gale at dei måtte selja flaggskipet D/S Solstrand i 1934, og vart då sitjande att med eitt skip, D/S Fusa. I tillegg til det leigde dei motorbåtar så dei kunne halda oppe trafikken.

Slutten på dampalderen

Slik var stoda då krigen kom, og slik heldt det seg fram til 8. januar 1945. Då gjekk allierte fly til åtak på D/S Fusa og søkkte båten utanfor Korsneset på veg frå Bergen til Os. 8 menneske omkom og Midthordlandske vart eit reiarlag utan tonnasje.

Selskapet var likevel ikkje knekt. Etter krigen kontraherte dei to nye fartøy, sjøbussen M/S Midthordland, levert i 1947 og som etter mange år i utlegd er komen attende til Bjørnefjorden til glede for mange, og M/F Fusa, fyrste bilferja som trafikkerte Os og som vart sett inn i trafikk mellom Hatvik og Fusa i 1949. Midthordlandske levde, men damptida på Bjørnefjorden vart slutt då D/S Fusa gjekk ned siste krigsvinteren.

Fotograf ukjend. Lokalhistorisk arkiv, Os
Harald Storli. Lokalhistorisk arkiv, Os
Ukjend fotograf. Lokalhistorisk arkiv, Os
Johs. Tvedt
RUNE STØLÅS