Røyken driv i klyngjetunet. Ikkje så rart når ein både skal steike lefser i grue og røyke pinnesider, lammelår og lammerull til jul. Til og med ei sjeldan sol vil vere med i små glimt denne søndagen.

Vi stikk snuten innom eldhuset og ser på sauekjøtet som heng så løfterikt oppunder taket over elden, før vi letter på døra til bakstelaget frå Vikøy. Dei er i full gang framfor grua i 1700-talsstova frå Osterøy. Astrid Gausel knar ut emne og bakar føre, som det heiter. Det vil seie at ho bakar ut leiven med vanleg bakstekjevle, forklarar dei.

Datidas pizza

Deretter langar ho lefsa over til Brita Byrkjeland som går over dei med krotakjevle med riller. Det kallast å bake ette, fortel dei, og må gjerast dersom ikkje lefsa skal steike som ei stor boble. Krotekakene er det nemleg gjær i, i motsetnad til i flatbrødet, seier dei. Steikinga er det Bergit Byrkjeland som tek seg av.

— Det er datidas pizza, dette. Lefsene vart fortært med mange slag mat oppå, seier Marta Rykkje, men den lange tittelen dokumentasjonskonsulent.

— Og som flatbrød til betasuppe, kjem det frå bakstekonene.

Kaloribomba Mildelefse

Nede i den store Tøsdalsløa frå Os renn det etter kvart fullt av folk som vil vere med å bake.

— Dette har vi hatt lyst til veldig lenge. Vi har sett etter sånne kurs i årevis, seier Gudveig Skadal frå Blomsterdalen. Det er Mildelefser som ligg klare på bord og benker og ventar på å bli steikt på takkene. Og Mildelefsene må vere festlefser, så mye rømme, sirup og sukker som det er i dei.

— Mildelefsene er etter Elias-Anno, og er ei over hundre år gammal oppskrift, opplyser instruktør Dagfinn Liland.

— Du må ikkje legge mjøl oppå, det er som å banne i kyrkja, seier han vend mot Rigmor Bøyum som strevar litt med kjevla. Ho har fått hol i leiven, og no prøver ho å reparere med å strø mjøl oppå. Men det går ikkje, då blir det mjølklumpar og steikehol, forstår vi.

Oreved og brakje

Eva Lunde er oppvaksen på gard på Tysnes og har tatt dottera si, Henriette Krey, med for å bake lefser og flatbrød. Dei unge i dag får lite slikt gjennom skulen, meiner ho. Og Henriette er einig. Ho går i sjuande klasse på Søreide skule og har hatt heimkunnskap fire gonger, fortel ho.

Da er det meir leiken som har ført Heidi Apeland frå Nesodden og Heidi Petersen frå Kokstad til museet denne dagen. Dei møtest ein gong i året og gjer noko dei synest er artig. I fjor fann dei ut at dei skulle tove hattar, og lånte masse bøker om toving på biblioteket. Så sette dei i gang, fortel dei.

Kanskje tek dei ein tur innom eldhuset før dei går. Der kjem det til å vere aktivitet i to dagar til enno før lammelåra er ferdig røykte på oreved. Det set så god smak på kjøtet, ifølgje undervisningsleiar Ole Mikal Olsen. Og for å maksimere smaken, hiv han på nokre einekvistar, eller brakje som det heiter her vest. Då blir smaken endå betre.

Oppskrift på Mildelefse etter Elias-Anno

6 dl rømme

1,2 l kefir

2 dl sirup

150 g sukker

1 toppa ss natron

2 kg kveitemjøl

pluss mjøl til utkjevling

Smurning: 150 g normalsalta kløversmør

oml. 3 ss melis

evt. litt rømme

Oppskrift på Krotekake:

6 kg fin rug

1 pk. gjær (tørrgjær)

2 ss sukker

2 ts salt

lunka vatn (1 l til 1 ½ kg mjøl)

Deigen skal vere fastare enn brøddeig. Ein må prøve seg fram med vatnet. Lefsene bakast ut med vanleg kveitemjøl. Denne oppskrifta er stor og tek mange timar å bake ut. Den må minskast etter behov.

GUTEN I RØYKEN: Eg har sår hals ei veke etterpå, seier Ole Mikal Olsen.
HELGE SUNDE
HELGE SUNDE
LEFSEBAKAR: Ho vil ikkje bli kalla sjefsbakar, Brita Byrkjeland frå Vikøyprestegard. Snart er nok ei hardangerlefse, eller krotekake, ferdig til steiking.
HELGE SUNDE